Shloka 47
Śrāddha-Kalpa: Pitṛ-Pūjā and Tithi-Phala (श्राद्धकल्पः पितृपूजा च तिथिफलम्)
अजोडन्निर्वरुणो मेष: सूर्यो5श्व॒ इति दर्शनम् “यह सुवर्ण अग्नि और सोमरूप है। इस बातको तुम निश्चितरूपसे जान लो। बकरा, अग्नि, भेड़, वरुण तथा घोड़ा सूर्यका अंश है। ऐसी दृष्टि रखनी चाहिये ।।
bhīṣma uvāca | ajo 'gnir varuṇo meṣaḥ sūryo 'śva iti darśanam | suvarṇa eṣa agni-soma-rūpaḥ | etad yuṣmābhiḥ niścayena jñeyam | ajas tv agniḥ, meṣo varuṇaḥ, aśvaḥ sūryāṃśa iti dṛṣṭiḥ kartavyā || kuñjarāśva-mṛgā nāgā mahīṣāś cāsurā iti | bhagunandana, kuñjarāḥ mṛgāś ca nāgāṃśāḥ | mahīṣā asurāṃśāḥ | kukkuṭaḥ sūkaraś ca rākṣasāṃśāḥ | iḍā-gauḥ dugdhaṃ somaś ca—ete sarve bhūmi-rūpā iti smṛtiḥ ||
Wika ni Bhishma: “Ito ang paraan ng pagtanaw na itinuro ng mga rishi: ang kambing ay dapat ituring na si Agni, ang lalaking tupa ay si Varuṇa, at ang kabayo ay ang Araw. Alamin ninyo nang may katiyakan na ang tinatawag na ‘ginto’ ay may likas na kalikasan nina Agni at Soma. Dapat linangin ang ganitong mapagnilay na pananaw—na nakikilala sa mga nilalang na ito ang presensya o bahagi ng kaukulang diyos. O inapo ni Bhṛgu, ang mga elepante, usa, at ahas ay sinasabing nakikibahagi sa kalikasang Nāga; ang mga kalabaw ay nakikibahagi sa kalikasang Asura; ang tandang at ang baboy-ramo ay nakikibahagi sa kalikasang Rākṣasa. At ang iḍā, ang mga baka, gatas, at Soma ay inaalala ng tradisyon na sa diwa’y kabilang sa Daigdig.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches a symbolic, dharmic way of perception: certain animals and substances are to be contemplated as manifestations or ‘portions’ (aṃśa) of specific cosmic powers (Agni, Varuṇa, Sūrya, etc.). This sacralizes the natural world and frames ritual and ethical conduct through a Vedic cosmological lens.
In the Anushasana Parva’s instruction section, Bhishma continues advising the listener (addressed as ‘Bhagunandana’) by citing traditional classifications: animals and items are linked to devas, asuras, and rākṣasas, and certain nourishing principles (iḍā, cow, milk, Soma) are connected with Earth. The passage functions as doctrinal guidance on how to ‘see’ beings within a sacred order.