Mahabharata — Anushasana Parva, Shloka 143
तालवृन्तान्युपादाय पर्यवीजन्त सर्वश: । माद्रीकुमार नकुल और सहदेवने पगड़ी हाथमें लेकर भीष्मजीके मस्तकपर रखी। कौरवराजके रनिवासकी स्ट्रियाँ ताड़के पंखे हाथमें लेकर कुरुकुलधुरन्धर भीष्मजीके शवको सब ओरसे हवा करने लगीं
tālavṛntāny upādāya paryavījanta sarvaśaḥ | mādrīkumarau nakulaḥ sahadevaś ca pāgṛīṃ hastam ādāya bhīṣmasya mastake nyadhāpayatām | kauravarājasya ranivāsastriyaḥ tālapattravījān hastagṛhītāḥ kurukuladhurandharaṃ bhīṣmaṃ śavaṃ sarvato vāyum akarot ||
Wika ni Vaiśampāyana: Kumuha sila ng mga pamaypay na yari sa dahon ng palma at pumaypay sa magkabilang panig. Ang mga anak ni Mādrī na sina Nakula at Sahadeva ay nagbuhat ng putong sa kanilang mga kamay at inilagay iyon sa ulo ni Bhīṣma. Ang mga kababaihan mula sa loobang palasyo ng hari ng Kuru, na may hawak ding mga pamaypay na dahon ng palma, ay marahang nagpaikot ng hangin mula sa lahat ng dako sa ibabaw ng katawan ni Bhīṣma—pinararangalan ang dakilang tagapasan ng angkan ng Kuru kahit sa kamatayan. Ipinakikita ng tagpong ito ang dharmic na tungkulin ng paggalang sa matatanda at sa mga nalugmok, at ang pagpapatuloy ng paggalang lampas sa karahasang dala ng digmaan.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even after conflict, dharma requires honoring elders and the fallen with dignity. The respectful acts—covering the head and fanning the body—express gratitude and reverence toward Bhīṣma as a guardian of the Kuru line, showing that ethical conduct continues beyond victory or defeat.
After Bhīṣma’s passing, attendants and royal women fan his body with palm-leaf fans. Nakula and Sahadeva, the sons of Mādrī, place a turban on Bhīṣma’s head as an honorific gesture, treating him as a revered elder and dynastic pillar.