Shloka 66
उत्तरो गोपतिर्गोप्ता ज्ञानगम्य: पुरातन: । शरीरभूतभूद् भोक्ता कपीन्द्रो भूरिदक्षिण:
uttaro gopatir goptā jñānagamyāḥ purātanaḥ | śarīrabhūtabhūd bhoktā kapīndro bhūridakṣiṇaḥ ||
Wika ni Bhīṣma: Siya ang Kataas-taasang Tagapagligtas at pinakamataas na kanlungan; ang Panginoon at tagapagtanggol ng mga baka, ang tagapagbantay ng lahat ng nilalang. Nakikilala Siya sa pamamagitan ng tunay na kaalaman, at Siya ang Sinaunang Isa. Kanyang itinataguyod ang mismong mga sangkap na nagiging katawan; Siya ang Tagapagtamasa ng walang kapantay na kaligayahan; Siya ang Panginoon ng mga unggoy—si Śrī Rāma—at ang nagbibigay ng saganang handog sa mga yajña.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the Divine is simultaneously the highest refuge and the active protector of the world: knowable through wisdom, eternal in nature, sustaining embodied life, and exemplifying dharma through protection (especially of the vulnerable, symbolized by cows) and generosity in sacred duty (dakṣiṇā in yajña).
In Anuśāsana Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and praises the Supreme through a sequence of divine names/epithets. This verse strings together titles highlighting protection, metaphysical supremacy, and an avatāra-reference to Śrī Rāma as ‘Lord of the monkeys,’ linking ethical ideals of rulership and sacrifice to devotion.