Mahabharata — Anushasana Parva, Shloka 141
Rudra-Śiva: Names, Two Natures, and the Logic of Epithets (रुद्रनाम-बहुरूपत्व-प्रकरणम्)
जब गृहस्थोंके यहाँ रसोईघरका धुआँ निकलना बंद हो जाय
yadā gṛhasthānāṃ gṛheṣu mahānasa-dhūmo niḥsaraṇaṃ nivartate, musalena dhānya-kuṭanasyāpi śabdo na śrūyate—sarvatra śāntiḥ syāt; cullī-agniḥ praśāmyati; gṛhasthāḥ sarve bhojanaṃ kṛtvā nivṛttāḥ syuḥ; bhājanānāṃ paritaḥ parivahanaṃ na pravartate; bhikṣavaś ca bhikṣāṃ yācitvā nivṛttā bhavanti—tāvat kālaṃ ṛṣīn atithīṃś ca pratīkṣeta, tataḥ śeṣa-bhūtaṃ annaṃ svayaṃ gṛhṇīyāt. evaṃ kṛtvā satya-dharme ’nurāgī śāntaḥ puruṣo muni-dharma-yukto bhavati, muni-dharma-pālanasya phalaṃ labhate. yasya darpo nāsti nābhimānaḥ, yo na aprasannaḥ na vismitaḥ, yaḥ śatru-mitrayoḥ samadarśī sarva-bhūteṣu maitrī-bhāvaṃ dhārayati, sa eva dharma-vettṛṣu uttama ṛṣiḥ.
Wika ni Maheśvara: Kapag sa tahanan ng isang maybahay ay hindi na umaakyat ang usok ng kusina, hindi na marinig ang tunog ng pagdikdik ng bigas sa mūsala at nananaig ang katahimikan; kapag namatay na ang apoy sa dapugan; kapag ang lahat sa bahay ay tapos nang kumain; kapag tumigil na ang pagdadala ng mga sisidlan pabalik-balik; at kapag ang mga pulubi, matapos humingi ng limos, ay nakalisan na—hanggang sa gayong oras dapat magbantay at maghintay para sa mga rishi at mga panauhin, at saka lamang kainin ang anumang natirang pagkain. Sa paggawa nito, ang mapayapang taong umiibig sa dharma ng katotohanan ay naaayon sa disiplina ng mga muni at tinatamo ang bunga ng pamumuhay na gaya ng pantas. Ang walang pagmamataas at pag-aangkin sa sarili, ang hindi sumpungin ng lungkot at hindi madaling magpakitang-gulat, ang tumitingin nang pantay sa kaibigan at kaaway, at nagtataglay ng mabuting-loob sa lahat ng nilalang—siya ang pinakamainam sa mga nakakabatid ng dharma, isang tunay na rishi sa hanay ng marurunong.
श्रीमहेश्वर उवाच
Educational Q&A
A householder should prioritize hospitality and almsgiving: wait until the day’s opportunities to feed sages, guests, and mendicants have passed, and only then eat what remains. The deeper ethic is humility and universal friendliness—freedom from pride, steady composure, and equal regard for friend and enemy—presented as the mark of a true knower of dharma.
Maheshvara instructs on proper conduct for householders. He describes practical signs that the household’s meal-service has ended (no kitchen smoke, no pounding, fire out, utensils stilled, beggars gone) and says one should keep watch for late-arriving sages/guests until then. He concludes by defining the inner qualities that complete this outer practice: egolessness, emotional steadiness, impartiality, and benevolence.