Shloka 8
Śiva-nāmānukīrtana-prastāvaḥ
Prologue to the praise of Śiva and the Upamanyu testimony
भीष्मजी कहते हैं--राजन! मैं परम बुद्धिमान महादेवजीके गुणोंका वर्णन करनेमें असमर्थ हूँ। जो भगवान् सर्वत्र व्यापक हैं
bhīṣma uvāca—rājan! ahaṁ paramabuddhimān mahādevasyāpi guṇān varṇayitum aśaktaḥ. yo bhagavān sarvatravyāpī san sarvatra (sarvātmatvāt) na dṛśyate; yo brahma-viṣṇv-indrāṇām api sraṣṭā prabhuś ca; brahmādyaiḥ devaiḥ piśācāntaiś ca ya upāsyate; yaḥ prakṛter api paraḥ puruṣāc ca vilakṣaṇaḥ; yaṁ yogavidaḥ tattvadarśina ṛṣayaḥ cintayanti; yo ’vināśī paraṁ brahma sad-asat-svarūpaś ca; yena devādhidevena prajāpati-śivena svatejasā prakṛtiṁ puruṣaṁ ca kṣobhayitvā brahmaṇaḥ sṛṣṭiḥ kṛtā—tasya devadevasya buddhimataḥ mahādevasya guṇān varṇayituṁ garbha-janma-jarā-mṛtyu-yuktaḥ kaḥ manuṣyaḥ samarthaḥ? ko hi śakto bhavaṁ jñātuṁ madvidhaḥ parameśvaram, ṛte nārāyaṇāt putra śaṅkha-cakra-gadādharāt?
Wika ni Bhīṣma: “O Hari! Kahit ako—na itinuturing na marunong—ay hindi makapagsalaysay ng mga katangian ni Mahādeva. Siya’y sumasaklaw sa lahat, ngunit hindi nakikita sa lahat ng dako, sapagkat siya ang panloob na Sarili ng lahat. Siya ang lumikha at panginoon maging nina Brahmā, Viṣṇu, at Indra. Mula sa mga diyos na pinangungunahan ni Brahmā hanggang sa mga piśāca, lahat ay sumasamba sa kanya. Siya’y lampas sa Prakṛti at naiiba pa sa Puruṣa; ang mga rishi na bihasa sa yoga at nakakakita ng katotohanan ay nagmumuni sa kanya. Siya ang Di-Nasisira, ang Kataas-taasang Brahman, na ang likas ay yumayakap sa pag-iral at di-pag-iral. Ang Deva ng mga Deva, si Prajāpati Śiva, sa sariling ningning ay ginising ang Prakṛti at Puruṣa at sa gayon ay pinakilos ang paglikha ni Brahmā. Sino sa mga tao—na may paglihi, pagsilang, pagtanda at kamatayan—ang makakayang magsalaysay nang ganap ng mga katangian ng marunong na Mahādeva? At ikaw, anak, sino ang tulad ko na makaaalam sa katotohanan ng Kataas-taasang Panginoong Śiva, maliban kay Nārāyaṇa mismo, ang may tangan ng kabibe, diskos, at pamalo?”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches humility before the divine: Śiva’s nature is all-pervading, transcendent of categories like Prakṛti and Puruṣa, and ultimately identical with the supreme Brahman. Because human beings are bound by birth and death, they cannot fully grasp or describe him; only the highest divine standpoint—here identified with Nārāyaṇa—can truly know that Supreme Lord.
Bhīṣma, instructing the king in Anuśāsana Parva, praises Mahādeva and admits his own inability to exhaustively describe Śiva’s attributes. He situates Śiva as the lord even of major deities and as the cosmic principle behind creation, then concludes that only Nārāyaṇa (Viṣṇu), marked by conch, discus, and mace, can truly know Śiva’s full reality.