Shloka 56
(ममाण्डानीति वर्धन्ते कोकिलानपि वायसा: । किं पुनस्त्वं न मन्येथा: सर्वज्ञ: पुत्रमीदूशम् ।। मलयाच्चन्दनं जातमतिशीतं वदन्ति वै । शिशोरालिड्ग्यमानस्य चन्दनादधिकं भवेत् ।।) 'ये मेरे अपने ही अण्डे हैं' ऐसा समझकर कौए कोयलके अण्डोंका भी पालन-पोषण करते हैं; फिर आप सर्वज्ञ होकर अपनेसे ही उत्पन्न हुए ऐसे सुयोग्य पुत्रका सम्मान क्यों नहीं करते? लोग मलयगिरिके चन्दनको अत्यन्त शीतल बताते हैं, परंतु गोदमें सटाये हुए शिशुका स्पर्श चन्दससे भी अधिक शीतल एवं सुखद होता है। न वाससां न रामाणां नापां स्पर्शस्तथाविध: । शिशोरालिड्ग्यमानस्य स्पर्श: सूनोर्यथा सुख:,“अपने शिशु पुत्रको हृदयसे लगा लेनेपर उसका स्पर्श जितना सुखदायक जान पड़ता है, वैसा सुखद स्पर्श न तो कोमल वस्त्रोंका है, न रमणीय सुन्दरियोंका है और न शीतल जलका ही है
duṣyanta uvāca |
“mamāṇḍānīti vardhante kokilān api vāyasāḥ | kiṃ punas tvaṃ na manyethāḥ sarvajñaḥ putram īdṛśam ||
malayāc candanaṃ jātam atiśītaṃ vadanti vai | śiśor āliṅgyamānasya candanād adhikaṃ bhavet ||
na vāsasāṃ na rāmāṇāṃ nāpāṃ sparśas tathāvidhaḥ | śiśor āliṅgyamānasya sparśaḥ sūnor yathā sukhaḥ ||”
Wika ni Duṣyanta: “Sa pag-aakalang, ‘Akin ang mga itlog na ito,’ maging ang mga uwak ay nag-aalaga ng mga itlog ng kukuko. Paano kung gayon ikaw—na nakaaalam ng lahat—ay hindi kikilala at magbibigay-galang sa isang anak na karapat-dapat na tulad nito, na mula sa iyo ring isinilang? Sinasabi ng mga tao na ang sandalwood mula sa kabundukang Malaya ay lubhang malamig; ngunit ang haplos ng sanggol na yakap nang mahigpit sa bisig ay higit pang malamig at nakaaaliw kaysa sandalwood. Hindi ang maririkit na kasuotan, hindi ang minamahal na babae, ni maging ang malamig na tubig—walang haplos na katulad nito: ang pagyakap sa sariling munting anak ang pinakamatamis sa lahat.”
दुष्यन्त उवाच
Educational Q&A
The verse argues for dharmic responsibility toward one’s own child: even animals nurture what they believe to be their offspring, so a wise person should not deny or neglect a worthy son. It also elevates parental affection as a uniquely pure and soothing joy, surpassing sensual comforts.
Duṣyanta is persuading the other party to accept and honor a child as his own. He uses vivid analogies—crows rearing cuckoo eggs and the famed coolness of Malaya sandalwood—to emphasize that embracing one’s infant son is the greatest comfort and that acknowledging one’s progeny is proper conduct.