परिक्षिद्वृत्तान्तप्रश्नः
Inquiry into Parīkṣit’s Conduct and the Beginnings of His Downfall
अध:प्रविष्टान् पश्यास्मान् यथा दुष्कृतिनस्तथा | अस्मासु पतितेष्वत्र सह सर्वे: सबान्धवै:,'साधुशिरोमणे! उस जरत्कारुकी तपस्या हमें इस संकटसे नहीं उबारेगी। देखिये, हमारी जड़ें कट गयी हैं, कालने हमारी चेतनाशक्ति नष्ट कर दी है और हम अपने स्थानसे भ्रष्ट होकर नीचे इस गड्ढेमें गिर रहे हैं। जैसे पापियोंकी दुर्गति होती है, वैसे ही हमारी होती है। हम समस्त बन्धु-बान्धवोंके साथ जब इस गड़ढेमें गिर जायँगे, तब वह जरत्कारु भी कालका ग्रास बनकर अवश्य इसी नरकमें आ गिरेगा। तात! तपस्या, यज्ञ अथवा अन्य जो महान् एवं पवित्र साधन हैं, वे सब संतानके समान नहीं हैं। तात! आप तपस्याके धनी जान पड़ते हैं। आपको तपस्वी जरत्कारु मिल जाय तो उससे हमारा संदेश कहियेगा और आपने यहाँ जो कुछ देखा है, वह सब उसे बता दीजियेगा! ब्रह्मन्! हमें सनाथ बनानेकी दृष्टिसे आप जरत्कारुके साथ इस प्रकार वार्तालाप कीजियेगा, जिससे वह पत्नी-संग्रह करे और उसके द्वारा पुत्रोंको जन्म दे। तात! जरत्कारुके बान्धव जो हमलोग हैं, हमारे लिये अपने कुलकी भाँति अपने भाई-बन्धुके समान आप सोच कर रहे हैं। अतः साधुशिरोमणे! बताइये, आप कौन हैं? हम सब लोगोंमेंसे आप किसके क्या लगते हैं, जो यहाँ खड़े हुए हैं? हम आपका परिचय सुनना चाहते हैं!
adhaḥ-praviṣṭān paśyāsmān yathā duṣkṛtinas tathā | asmāsu patiteṣv atra saha sarvaiḥ sa-bāndhavaiḥ ||
Wika ni Takṣaka: “Masdan mo kami—nalubog na sa ibaba—tinatamo ang kapahamakan na tulad ng sinasapit ng mga gumagawa ng masama. Kapag kami’y tuluyang bumagsak dito, kasama ang lahat ng aming mga kamag-anak, itatapon kami sa hukay na ito.”
तक्षक उवाच
The verse underscores moral causality: a fall into misery is likened to the fate of wrongdoers, and it frames suffering as a collective consequence that can engulf one’s kin—highlighting the ethical urgency of actions that protect family and lineage.
Takṣaka speaks on behalf of afflicted ancestors/kinsmen, describing their descent into a pit-like state of ruin and warning that they are falling together with all their relatives—setting the emotional pressure for remedial action connected with family continuity.