Shloka 53
Vāraṇāvata-prasaṃsā and the Pāṇḍavas’ Departure (वरणावत-प्रशंसा तथा पाण्डव-प्रयाणम्)
विशुद्धमिच्छन् गाड़ेय धर्मोपेतं प्रतिग्रहम् अन्तादन्तं परिक्रम्य नाध्यगच्छ॑ पयस्विनीम्,मैंने मन-ही-मन सोचा, यदि मैं किसी कम गायवाले ब्राह्मणसे गाय माँगता हूँ तो कहीं ऐसा न हो कि वह अपने अग्निहोत्र आदि कर्मोंमें लगा हुआ स्नातक गोदुग्धके बिना कष्टमें पड़ जाय; अतः जिसके पास बहुत-सी गौएँ हों, उसीसे धर्मानुकूल विशुद्ध दान लेनेकी इच्छा रखकर मैंने उस देशमें कई बार भ्रमण किया। गंगानन्दन! एक देशसे दूसरे देशमें घूमनेपर भी मुझे दूध देनेवाली कोई गाय न मिल सकी
viśuddham icchan gāḍeya dharmopetaṃ pratigraham | antād antaṃ parikramya nādhyagacchaṃ payasvinīm ||
Sinabi ni Vaiśampāyana: “O Gāḍeya, sa pagnanais ng dalisay na kaloob at pagtanggap na ayon sa dharma, nilibot ko ang lupain mula dulo hanggang dulo, ngunit hindi ako nakatagpo ng bakang nagbibigay-gatas. Sapagkat sa loob-loob ko’y ganito ang pagninilay: kung hihingi ako ng baka sa isang brāhmaṇa na kakaunti ang alaga, siya—bilang snātaka na gumaganap ng agnihotra at iba pang ritwal—ay maaaring magdusa sa kakulangan ng gatas. Kaya, sa hangaring tumanggap lamang ng kaloob na walang dungis at kaayon ng dharma mula sa may maraming baka, naglibot ako roon nang paulit-ulit; subalit kahit maglakbay ako mula sa isang pook tungo sa iba, hindi ko pa rin nakamtan ang isang bakang may gatas.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse emphasizes ethical restraint in seeking charity: one should accept gifts only in a way that does not harm the donor’s livelihood or religious duties, and should seek a ‘pure’ (viśuddha) gift consistent with dharma.
The speaker explains that he traveled widely looking for a milk-giving cow to receive as a lawful gift, but avoided asking poor Brahmins with few cows so they would not suffer in their agnihotra and daily rites; despite repeated wandering, he could not find such a cow.