Shloka 20
Pāṇḍu’s Marriages, Conquests, and Triumphal Return (पाण्डोर्विवाह-विजय-प्रत्यागमनम्)
वैशम्पायन उवाच महर्षे: कीर्तने तस्य भीष्म: प्राउजलिरब्रवीत् । धर्ममर्थ च काम॑ च त्रीनेतान् यो5नुपश्यति,उक्त भवत्या यच्छेयस्तन्महां रोचते भृशम् । वैशम्पायनजी कहते हैं--महर्षि व्यासका नाम लेते ही भीष्मजी हाथ जोड़कर बोले--“माताजी! जो मनुष्य धर्म, अर्थ और काम--इन तीनोंका बारंबार विचार करता है तथा यह भी जानता है कि किस प्रकार अर्थसे अर्थ, धर्मसे धर्म और कामसे कामरूप फलकी प्राप्ति होती है और वह परिणाममें कैसे सुखद होता है तथा किस प्रकार अर्थादिके सेवनसे विपरीत फल (अर्थनाश आदि) प्रकट होते हैं, इन बातोंपर पृथक्ू-पृथक् भलीभाँति विचार करके जो धीर पुरुष अपनी बुद्धिके द्वारा कर्तव्याकर्तव्यका निर्णय करता है, वही बुद्धिमान है। तुमने जो बात कही है, वह धर्मयुक्त तो है ही, हमारे कुलके लिये भी हितकर और कल्याणकारी है; इसलिये मुझे बहुत अच्छी लगी है”
vaiśampāyana uvāca | maharṣeḥ kīrtane tasya bhīṣmaḥ prāñjalir abravīt | dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca trīn etān yo'nupaśyati, uktaṃ bhavatyā yac chreyas tan mahān rocayate bhṛśam |
Sinabi ni Vaiśampāyana: Nang mabanggit ang pangalan ng dakilang rishi na si Vyāsa, si Bhīṣma ay nag-anjali at nagsalita: “Ina, ang taong paulit-ulit na nagbubulay sa tatlo—dharma, artha, at kāma—at nakikilala kung paanong ang bawat isa’y nagbubunga ng nararapat na bunga, kung alin ang nagdudulot ng ligaya sa huli, at kung paanong ang labis na pagkalulong ay nagbubunga rin ng kabaligtaran, siya ang tunay na marunong. Ang sinabi mo’y ayon sa dharma at kapaki-pakinabang at mapalad para sa aming angkan; kaya lubha itong nakalulugod sa akin.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
True wisdom lies in repeatedly weighing dharma, artha, and kāma—understanding their proper outcomes as well as the harmful, contrary results that can arise from misuse—and then deciding what is truly śreyas (beneficial) for oneself and one’s community.
As the narrator Vaiśampāyana reports, the mention of the great sage (Vyāsa) prompts Bhīṣma to respond with reverence (joined palms). He then endorses the counsel given by the addressed woman (“Mother”), praising it as dharmic and beneficial for the Kuru family.