Adhyaya 210
Chandas-Lakṣaṇa: Upacitraka, Vegavatī, Bhadravirāṭ, Viparītākhyānaka, Vaitālīya (Aparavaktra)
Ipinagpapatuloy ng Brahma-khaṇḍa ang mas teknikal na pagtalakay sa chandas-śāstra, at inilalahad ni Sūta kung paano nakikilala ang mga metro sa pamamagitan ng mga padron ng gaṇa sa bawat pāda. Una, tinutukoy ang Upacitraka sa natatanging ayos ng odd-pāda (sa-sa-sa-la-gā) at sa mga katugmang tuntunin para sa even-pāda, na binibigyang-diin ang “mabilis/magaan” na gitna. Pagkaraan, binanggit ang kondisyunal na paggamit ng ‘ga’ gaṇa sa mga bahaging odd at ang mga alternatibong tuntunin (na, ja, jya) sa iba. Sumunod, inilista ni Sūta ang mga set ng gaṇa na palatandaan ng mga metro gaya ng Vegavatī at Bhadravirāṭ, malinaw na inihihiwalay ang odd pāda at ang even (ikalawa/ikaapat), at binanggit din ang Ketumatī ayon sa tumutukoy nitong gaṇa. Lumilipat ang talakayan sa mga metrong pang-salaysay (ākhyānakī) at ipinakikilala ang Viparītākhyānaka na may tiyak na balangkas ng odd/even pāda na iniuugnay kay Piṅgala. Sa wakas, ang Vaitālīya—na tinatawag ding Aparavaktra—ay inihaharap bilang aupacchandasika na “kaugnay” na metro na may nakapirming pangkat ng gaṇa. Inihahanda ng kabanatang ito ang mga susunod na bahagi sa patuloy na pag-uuri ng mga metro at pangalan, upang maging sistematiko ang pagkilala sa pagbigkas ng Purāṇa.
Shlokas
Verse 1
नाम नवोत्तरद्विशततमो ऽध्यायः सूत उवाच / सससलगाश्च विषमे पादे यद्युपचित्रकम् / समे भौ भगगाः स्युश्च द्रुतमध्या भभौ भगौ
Sinabi ni Sūta: “Ito ang tinatawag na ika-dalawang daan at ikasampung kabanata. Kung sa di-pantay na pāda (kalahating taludtod) ay may hulmang ‘sa-sa-sa-la-gā’, iyon ay tinatawag na ‘Upacitrakam’. Sa pantay na pāda, nararapat ang ‘bhau’ at ‘bha-ga-gā’; at kung magaan at mabilis ang gitna, ang sunod ay ‘bha-bhau’ at ‘bha-gau’.”
Verse 2
गः पादे विषमे ऽन्यत्र नजौ ज्यौ च गणौ स्मृतौ
Ang gaṇa na tinatawag na “ga” ay ginagamit sa pāda na di-pantay; sa iba naman, itinatakda ang mga gaṇa na “na” at “ja”, at pati “jya”.
Verse 3
विषमे वेगवती सा गः समे भौ भो गगौ गणाः / पादे ऽसमे तजौ रो गः समे मसौ जगौ गरुः / भवेद्भद्रविराट् केतुमती तु विषमे सजौ
Sa di-pantay na pāda, ang hulma ay tinatawag na Vegavatī, na may mga gaṇa na “sā” at “gaḥ”; sa pantay na pāda ay may “bhau”, “bho”, “gagau” at iba pang gaṇa. Kapag di-pantay ang pāda, ito’y “tajau ro gaḥ”; kapag pantay, ito’y “masau jagau garuḥ”. Sa gayon nagiging (metro) Bhadravirāṭ; at sa di-pantay na pāda, ito’y Ketumatī na may gaṇa na “sajau”.
Verse 4
सगौ समे भ्रौ नगगा आख्यानकी त्वथासमे / तौ जो गगौ समे पादे जतजा गुरुकद्वयम्
Sa pantay na sukat (sama): kapag sa bungad ng pāda ay may hulmang “sa-gau”, ito’y tinatawag na “na-ga-gā”, at kabilang din sa metrong ākhyānakī (metrong salaysay). Sa pantay na pāda, itinatakda ang “tau-jo-ga-gau”; at ang “ja-ta-jā” ay bumubuo ng pares ng mabibigat na pantig (guru-dvayam).
Verse 5
विपरीताख्यानकं स्याद्विषमे जस्तजौ गगौ / ततौ जगौ समे गः स्यात् पिङ्गलेन ह्युदाहृतम्
Ang metrong tinatawag na “Viparītākhyānaka” ay ganito ang tanda: sa mga pāda na di-pantay (odd), ang mga gaṇa ay “ja”, “sta”, saka “jau”, at “gagau”; sa mga pāda na pantay (even), ang mga gaṇa ay “tatāu”, saka “jagāu”, at nagwawakas sa “ga”. Gaya ng sinabi ni Piṅgala.
Verse 6
पादे ऽथ विषमे चैव पुष्पिताग्रा ननौ रयौ / समे नजौ जरौ गश्च वैतालीयं वदन्ति हि / वृत्तञ्चापरवक्त्राख्यमौपच्छन्दसिकं परम्
Sa mga pāda na di-pantay, kapag ang mga gaṇa ay Puṣpitāgrā, Na, Na, at Ra; at sa mga pāda na pantay, kapag ang mga gaṇa ay Na, Ja, Ra, at Ga—ang metrong ito ay tunay na tinatawag na Vaitālīya. Ang anyong vṛtta na ito’y kilala rin bilang Aparavaktra, at itinuturing na pinakadakila sa aupacchandasika (uri na kaugnay ng karaniwang chandas).
Verse 7
वाङ्मती रजरा यः स्यादयुग्मे जरजा रगौ
Ang tinatawag na “Vāṅmatī” ay sinasabing “Rajarā”; at sa mga pagkakataong di-pares (ayugma), binabanggit ang “Jarajā” at “Ragau”.
Frequently Asked Questions
Upacitraka is identified by a distinctive odd-pāda pattern given as ‘sa-sa-sa-la-gā’, together with prescribed even-pāda gaṇa requirements (including ‘bhau’ and ‘bha-ga-gā’) and an instruction that the middle should be ‘quick/light’ (laghu-dominant), indicating a specific cadence profile across the quarter-verses.
In this chapter it is ‘defined by prescription’: the odd pādas follow a fixed gaṇa order (ja, sta, jau, gagau), while the even pādas take a different sequence (tatāu, jagāu) and conclude with ‘ga’. The ‘viparīta’ sense is conveyed by the deliberate alternation/contrast between odd and even pādas rather than a single uniform scheme.
Aupacchandasika denotes a metrical type allied to, but not strictly within, the most standard chandas families. Adhyāya 210 marks Vaitālīya/Aparavaktra as ‘supreme’ among such allied metres and defines it through strict gaṇa groupings across odd and even pādas, signaling a recognized but specialized metrical class.