Adhyaya 109

Verse 1

नामाष्टोत्तरशततमो ऽध्यायः सूत उवाच / आपदर्थे धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैरपि / आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि

Wika ni Sūta: Sa panahon ng kapahamakan, ingatan ang yaman; at ingatan ang pamilya (asawa at mga umaasa) kahit sa pamamagitan ng yaman. Ngunit laging ingatan ang sarili—kahit mangahulugang bitawan ang pamilya at kayamanan.

Verse 2

त्यजेदकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् / ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्

Para sa kapakanan ng angkan, maaaring isuko ang isang tao; para sa kapakanan ng nayon, maaaring isuko ang angkan; para sa kapakanan ng bayan/estado, maaaring isuko ang nayon; at para sa kapakanan ng Sarili (Ātman), dapat talikdan maging ang buong daigdig.

Verse 3

वरं हि नरके वासो न तु दुश्चरिते गृहे / नरकात्क्षीयते पाप कुगृहान्न निवर्तते

Mas mabuti pang manahan sa impiyerno kaysa mamuhay sa bahay na puno ng masamang asal; sapagkat sa impiyerno nauubos ang kasalanan, ngunit mula sa bulok na sambahayan ay hindi madaling makabalik na malaya sa hatak ng pagbagsak.

Verse 4

चलत्येकेन पादेन तिष्ठत्येकेन बुद्धिमान् / न परीक्ष्य परं स्थानं पूर्वमायतनं त्यजेत्

Ang marunong ay sumusulong gamit ang isang paa habang ang isa’y matatag na nakatindig; kung hindi pa nasusuri ang mas mataas na kalagayan, huwag iwan ang dating tahanan na ligtas na sandigan.

Verse 5

त्यजेद्देशमसद्वृत्तं वासं सोपद्रवं त्यजेत् / त्यजेत्कृपणराजानं मित्रं मायामयं त्यजेत्

Talikuran ang lupain na ang mga tao’y may masamang asal; lisanin ang tahanang puno ng panganib at pighati. Iwan ang haring kuripot, at talikdan ang kaibigang hitik sa panlilinlang.

Verse 6

अर्थेन किं कृपणहस्तगतेन केन ज्ञानेन किं बहुशठाग्रहसंकुलेन / रूपेण किं गुणपराक्रमवर्जितेन मित्रेण किं व्यसनकालपराङ्मुखेन

Ano ang silbi ng yaman kung nasa kamay ng kuripot? Ano ang silbi ng karunungan kung nababalot sa maraming tusong katigasan ng ulo? Ano ang silbi ng ganda kung walang kabutihan at tapang? At ano ang silbi ng kaibigang tumatalikod sa oras ng kapahamakan?

Verse 7

अदृष्टपूर्वा बहवः सहायाः सर्वे पदस्थस्य भवन्ति मित्राः / अर्थैर्विहीनस्य पदच्युतस्य भवत्यकाले स्वजनो ऽपि शत्रुः

Maraming katulong na di pa kailanman nakita ang biglang lumilitaw; sa taong nasa mataas na katayuan, lahat ay nagiging kaibigan. Ngunit kapag naubusan ng yaman at nalaglag sa dangal, sa di tamang panahon, maging sariling mga tao’y nagiging kaaway.

Verse 8

आपत्सु मित्रं जानी याद्रणे शूरं रहः शुचिम् / मार्या च विभवे क्षीणे दुर्भिक्षे च प्रियातिथिम्

Sa oras ng kapahamakan, makikilala ang kaibigan; sa labanan, makikilala ang bayani; sa lihim na sandali, makikilala ang kalinisan ng tao; kapag naubos ang yaman, makikilala ang asawa; at sa taggutom, makikilala ang minamahal na panauhin.

Verse 9

वृक्षं क्षीणफलं त्यजन्ति विहगाः शुष्कं सरः सारसानिर्द्रव्यं पुरुषं त्यजन्ति गणिका भ्रष्टं नृपं मन्त्रिणः / पुष्पं पर्युषितं त्यजन्ति मधुपाः दर्ग्ध वनान्तं मृगाः सर्वः कार्यवशाज्जनो हि रमते कस्यास्ति को वल्लभः

Iniiwan ng mga ibon ang punò kapag ubos na ang bunga; nilalayasan ng mga tagak ang lawa kapag natuyo. Iniiwan ng babaeng bayaran ang lalaking walang yaman; tinatalikuran ng mga ministro ang haring nawalan ng kapangyarihan. Tinatanggihan ng mga bubuyog ang bulaklak kapag nalanta; tumatakas ang mga usa sa gubat na nasunog. Tunay, ang tao’y kumakapit habang may pakinabang—kaya sino nga ba ang tunay na “minamahal” ng sino?

Verse 10

लुब्धमर्थप्रदानेन श्लाध्यमञ्जलिकर्मणा / मूर्खं छन्दानुवृत्त्या च याथातथ्येन पण्डितम्

Papanigin ang sakim sa pamamagitan ng pagbibigay-yaman; ang uhaw sa papuri sa pamamagitan ng magalang na pagyukod at pagdarasal na may magkadikit na palad. Ang mangmang ay napapapayag sa pagbigkas sa kaniyang kapritso; at ang marunong ay napapaniwala sa pagsasalita ng lantay na katotohanan.

Verse 11

सद्भावेन हि तुष्यन्ति देवाः सत्पुरुषा द्विजाः / इतरेः खाद्यपानेन मानदानेन पण्डिताः

Ang mga Deva, ang mga banal na tao, at ang mga dvija (dalawang ulit na isinilang) ay tunay na nalulugod sa taos-pusong mabuting kalooban. Ang iba nama’y nasisiyahan sa pagkain at inumin; at ang marurunong ay nalulugod sa paggalang at mga handog.

Verse 12

उत्तमं प्रणिपातेन शठं भेदेन योजयेत् / नीचं स्वल्पप्रदानेन समं तुल्यपराक्रमैः

Papanigin ang marangal sa pamamagitan ng mapitagang pagpapatirapa; ang mapanlinlang ay harapin sa pamamagitan ng estratehiya at paghihiwalay. Ang mababang-uri ay pamahalaan sa munting handog; at ang kapantay ay salubungin ng kapantay na lakas.

Verse 13

यस्ययस्य हि यो भावस्तस्यतस्य हितं वदन् / अनुप्रविश्य मेधावी क्षिप्रमात्मवशं नयेत्

Anuman ang likas na ugali ng isang tao, ang marunong—sa pagpasok sa kaniyang pag-iisip at pagsasalita ng makabubuti para sa kaniya—ay mabilis na makapagdudulot na siya’y mapasailalim sa sariling impluwensiya.

Verse 14

नदीनां च नखीनां च शृङ्गिणां शस्त्रपाणिनाम् / विश्वासो नैव गन्तव्यः स्त्रिषु राजकुलेषु च

Huwag magtiwala sa mga ilog, sa mga nilalang na may kuko, sa mga hayop na may sungay, o sa mga may tangan ng sandata; gayundin, huwag magtiwala sa mga babae at sa sambahayang maharlika ng hari.

Verse 15

अर्थनाशं मनस्तापं गृहे दुश्चरितानि च / वञ्चनं चाप मानं च मतिमान्न प्रिकाशयेत्

Ang marunong ay hindi dapat maglantad ng pagkalugi ng yaman, pighati ng isip, masasamang gawa sa loob ng tahanan, ni ng panlilinlang at kahihiyang dinanas.

Verse 16

हीनदुर्जनसंसर्ग अत्यन्तविरहादरः / स्नेहो ऽन्यगेहवासश्च नारीसच्छीलनाशनम्

Ang pakikisama sa hamak at masasama, ang labis na pagkahilig sa paglayo sa tungkulin at mga kamag-anak, ang pagkakapit sa paninirahan sa bahay ng iba, at ang pakikipag-ugnayan sa mga babae—ang mga ito’y sumisira sa mabuting asal at pagkatao.

Verse 17

कस्य दोषः कुले नास्ति व्याधिना को पीडितः / केन न व्यसनं प्राप्तं श्रियः कस्य निरन्तराः

Aling angkan ang walang kapintasan? Sino ang hindi pinahirapan ng karamdaman? Sino ang hindi nakaranas ng kapahamakan? At kaninong kasaganaan ang walang patid magpakailanman?

Verse 18

कोर्ऽथं प्राप्य न गर्वितो भुवि नरः कस्यापदोनागताः स्त्रीभिः कस्य न खण्डितं भुवि मनः को नाम राज्ञां प्रियः / कः कालस्य न गोचरान्तरगतः कोर्ऽथो गतो गौरवं को वा दुर्जनवागुरानिपतितः क्षेमेण यातः पुमान्

Sa daigdig, sinong lalaki ang nagkamit ng yaman ngunit hindi nagmataas? Kanino hindi dumating ang kapahamakan? Kaninong isip ang hindi nabasag dahil sa mga babae? Sino ang tunay na minamahal ng mga hari? Sino ang hindi napasailalim sa saklaw ni Panahon, at nadala sa ibang kalagayan? Aling yaman ang nanatiling may dangal magpakailanman? At sino, nang mahulog sa bitag ng masasamang tao, ang nakalabas na ligtas?

Verse 19

सुहृत्स्वजनबन्धुर्न बुद्धिर्यस्य न चात्मनि / यस्मिन्कर्मणि सिद्धे ऽपि न दृश्येत फलोदयः / विपत्तौ च महद्दुःखं तद्वुधः कथमाचरेत्

Kung ang isang tao’y walang tunay na nagmamalasakit, walang kamag‑anak at walang kaibigan; kung wala siyang pag‑unawa at walang paninindigan sa Sarili (Atman); at kahit matapos ang gawain ay hindi makita ang pag-usbong ng bunga—kapag dumating ang kapahamakan at sumiklab ang malaking dalamhati, paano dapat kumilos ang marunong?

Verse 20

यस्मिन्देशे न संमानं न प्रीतिर्न च बान्धवाः / न च विद्यागमः कश्चित्तं देशं परिवर्जयेत्

Iwasan ang paninirahan sa lugar na walang paggalang at walang pagmamahal, walang kamag‑anak, at wala ring pagkakataong makamit ang pag-aaral at kaalaman.

Verse 21

धनस्य यस्य राजतो भयं न चास्ति चौरतः / मृतं च यन्न मुच्यते समर्जयस्व तद्धनम्

Tipunin ang yaman na hindi nagdudulot ng takot sa hari (estado) ni sa magnanakaw, at yaong hindi naiiwan kapag namatay ang tao.

Verse 22

यदर्जितं प्राणहरैः परिश्रमैर्मृतस्य तं वै विभजन्तिरिक्थिनः / कृतं च यद्दुष्कृतमर्थलिप्सया तदेव दोषोपहतस्य यौतुकम्

Anumang yaman na natipon sa pagod na tila umuubos ng buhay—pagkamatay niya, ang mga tagapagmana’y tunay na naghahati-hati nito. Ngunit ang kasamaan na ginawa dahil sa kasakiman sa salapi, iyon lamang ang nagiging “dote” (yautuka) na dala ng taong sugatan ng kasalanan sa kabilang daigdig.

Verse 23

सञ्चितं निहितं द्रव्यं परामृश्यं मुहुर्मुहुः / आखोरिव कदर्यस्य धनं दुः खाय केवलम्

Ang yamang inipon at itinago, na paulit-ulit na hinahaplos at binibilang—gaya ng daga ng sakim—ay nagiging sanhi lamang ng pagdurusa.

Verse 24

नग्ना व्यसनिनो रूक्षाः कपालाङ्कितपाणयः / दर्शयन्तीह लोकस्य अदातुः फलमीदृशम्

Hubad, lulong sa bisyo at magaspang ang likas—ang mga kamay ay may tatak ng bungo—ipinapakita sila rito sa sanlibutan bilang halimbawa ng bungang dumarating sa hindi nagbibigay ng dāna (kawanggawa).

Verse 25

शिक्षयन्ति च याचन्ते देहीति कृपणा जनाः / अवस्थेयमदानस्य मा भूदेवं भवानपि

Ang maramot ay nanunumbat at namamalimos, na nagsasabing, “Magbigay!” Ganyan ang kaawa-awang wakas ng hindi nagbibigay ng dāna. Nawa’y huwag ka ring maging ganyan.

Verse 26

सञ्चितं क्रतुशतैर्न युज्यते याचितं गुणवते न दीयते / तत्कदर्यपरिरक्षितं धनं चोरपार्थिवगृहे प्रयुज्यते

Ang yamang naipon ay hindi man lang nagagamit kahit sa daan-daang yajña; kapag ang karapat-dapat ay humingi, hindi rin ibinibigay. Ang salaping binabantayan ng kasakiman ay sa huli nagagastos sa bahay ng magnanakaw o sa bahay ng hari.

Verse 27

न देवेभ्यो न विप्रोभ्यो बन्धुभ्यो नैव चात्मने / कदर्यस्य धनं याति त्वग्नितस्करराजसु

Ang yaman ng maramot ay hindi napapakinabangan ng mga deva, ng mga Brahmana, ng mga kamag-anak, ni maging ng sarili; sa huli, napupunta ito sa sakit sa balat, sa apoy, sa magnanakaw, at sa hari.

Verse 28

अतिक्लेशेन ये ऽप्यर्था धर्मस्यातिक्रमेण च / अरेर्वा प्रणिपातेन मा भूतस्ते कदाचन

Kahit ang pakinabang na dumarating sa labis na paghihirap, sa paglabag sa dharma, o sa pagyuko sa kaaway—nawa’y hindi kailanman mapasaiyo ang ganitong pakinabang, sa anumang oras.

Verse 29

विद्याघातो ह्यनभ्यासः स्त्रीणां घातः कुचैलता / व्याधीनां भोजनं जीर्णं शत्रोर्घातः प्रपञ्चता

Ang kawalan ng pagsasanay ay sumisira sa kaalaman; sa kababaihan, ang maruming at pabaya na pananamit ay kapahamakan; sa maysakit, ang panis na pagkain ay nakapipinsala; at sa kaaway, ang sariling mapanlinlang na pananalita ang nagiging sanhi ng pagbagsak.

Verse 30

तस्करस्य वधो दण्डः कुमित्रस्याल्पभाषणम् / पृथक् शय्या तु नारीणां ब्राह्मणस्यानिमन्त्रणम्

Sa magnanakaw, ang parusa ay kamatayan; sa masamang kaibigan, kaunti lamang ang dapat sabihin. Ang mga babae ay dapat matulog nang hiwalay; at ang isang brāhmaṇa ay hindi dapat mapabayaan na hindi maanyayahan kapag nararapat sa mga ritwal at pag-anyaya.

Verse 31

दुर्जनाः शिल्पिनो दासा दुष्टाश्च पटहाः स्त्रियः / ताडिता मार्दवं यान्ति न ते सत्कारभाजनम्

Ang masasamang tao, mga artesanong upahan, mga alipin, mga tiwaling tagatambol, at gayong mga babae ay sumusunod lamang kapag napapalo; hindi sila karapat-dapat pag-ukulan ng dangal at magalang na pagtrato.

Verse 32

जानीयात्प्रेषणे भृत्यान्बान्धवान्व्यसनागमे / मित्रमापदि काले च भार्याञ्च विभवक्षये

Makikilala ang mga lingkod kapag inuutusan sa gawain; ang mga kamag-anak kapag dumarating ang kapahamakan; ang kaibigan sa oras ng panganib; at ang asawa kapag humihina ang yaman.

Verse 33

स्त्रीणां द्विगुण आहारः प्रज्ञा चैव चतुर्गुणा / षड्गुणो व्यवसायश्च कामश्चाष्टगुणः स्मृतः

Sa kababaihan, ang pagkain ay sinasabing doble; ang pag-unawa at paghatol ay apat na ulit; ang pagsisikap at pagnenegosyo ay anim na ulit; at ang pagnanasa ay inaalalang walong ulit.

Verse 34

न स्वप्नेन जयेन्निद्रां न कामेन स्त्रियं जयेत् / न चेन्धनैर्जयेद्वह्निं न मद्येन तृषां जयेत्

Hindi dapat subukang daigin ang antok sa pamamagitan ng panaginip, ni lupigin ang isang babae sa pamamagitan ng pagnanasa; hindi dapat subukang apulahin ang apoy sa pamamagitan ng pagdaragdag ng gatong, ni pawiin ang uhaw sa pamamagitan ng pag-inom ng nakalalasing.

Verse 35

समांसैर्भोजनैः स्निग्धैर्मद्यैर्गन्धविलेपनैः / वस्त्रैर्मनोरमैर्माल्यैः कामः स्त्रीषु विजृम्भते

Sa pamamagitan ng mga pagkaing puno ng karne, mayayaman at mamantikang putahe, nakalalasing na inumin, mababangong pabango at pamahid, kaakit-akit na kasuotan, at mga kuwintas na bulaklak, ang pagnanasa ay lumalaki at nagiging talamak sa mga kababaihan.

Verse 36

ब्रह्मचर्ये ऽपि वक्तव्यं प्राप्तं मन्मथचेष्टितम् / हृद्यं हि पुरुषं दृष्ट्वा योनिः प्रक्लिद्यते स्त्रियाः

Kahit sa konteksto ng selibasiya, dapat sabihin na ang mga gawain ni Kama ay lumilitaw: sapagkat, sa pagkakita ng isang kaakit-akit na lalaki, ang sinapupunan ng isang babae ay nagiging basa.

Verse 37

सुवेषं पुरुषं दृष्ट्वा भ्रातरं यदि वा सुतम् / योनिः क्लिद्यति नारीणां सत्यंसत्यं हि शौनक !

Sa pagkakita ng isang lalaking may magandang gayak—kahit pa siya ay kapatid o anak—ang organong sekswal ng mga babae ay nagiging basa. Ito ay tunay na totoo, O Śaunaka.

Verse 38

नद्यश्च नार्यश्च समस्वभावाः स्वतन्त्रभावे गमनादिकेच / तोयैश्च दोषैश्च निपातयन्ति नद्यो हि कूलानि कुला नि नार्यः

Ang mga ilog at mga babae ay sinasabing may magkatulad na kalikasan: kapag kumikilos nang malaya sa kanilang pagdaloy at iba pang galaw, nagdudulot sila ng pagbagsak—ang mga ilog sa pamamagitan ng kanilang tubig at baha, at ang mga babae sa pamamagitan ng pagpapabagsak ng mga pamilya at angkan.

Verse 39

नदी पातयते कूलं नारी पातयते कुलम् / नारीणाञ्च नदीनां च स्वच्छन्दा ललिता गतिः

Kayang gumuho ang pampang dahil sa ilog; kaya ring gumuho ang angkan dahil sa babae. Sa babae at sa ilog, ang galaw ay malaya at marikit, ngunit hindi madaling pigilan.

Verse 40

नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः / नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचनाः

Hindi nabubusog ang apoy sa kahoy na panggatong; hindi napupuno ang dakilang dagat sa mga ilog. Si Antaka, ang Kamatayan, ay hindi nasisiyahan sa lahat ng nilalang—gayon din, ang lalaki’y hindi nasisiyahan sa babaeng may marikit na mga mata.

Verse 41

न तृप्तिरस्ति शिष्टानामिष्टानां प्रियवादिनाम् / सुखानाञ्च सुतानाञ्च जीवितस्य वरस्य च

Walang ganap na pagkasapat sa piling ng mga may dangal, ng minamahal, at ng nagsasalita nang kaaya-aya; gayundin sa ginhawa, sa mga anak, sa buhay, at sa kayamanan.

Verse 42

राजा न तप्तो धनसंचयेन न सागरस्तृप्तिमगाज्जलेन / न पण्डितस्तृप्यति भाषितेन तृप्तं न चक्षुर्नृपदर्शनेन

Hindi nasisiyahan ang hari sa pag-iimpok ng yaman; hindi nabubusog ang dagat sa tubig. Hindi nasisiyahan ang pantas sa pagsasalita lamang; at ang mata’y hindi rin nasisiyahan sa pagtanaw sa mga hari.

Verse 43

स्वकर्म धर्मार्जितजीवितानां शास्त्रेषु दारेषु सदा रतानाम् / जितेन्द्रियाणामतिथिप्रियाणां गृहे ऽपि मोक्षः पुरुषोत्तमानाम्

Yaong nabubuhay ayon sa sariling gawain at tungkuling dharma, at itinataguyod ang buhay sa pamamagitan ng dharma; yaong laging tapat sa mga śāstra at sa asawa; yaong nagwagi sa mga pandama at umiibig sa paggalang sa panauhin—ang gayong mararangal ay nakakamit ang moksha kahit nasa buhay-maybahay, sa biyaya ni Purushottama.

Verse 44

मनो ऽनुकूलाः प्रमदारूपवत्यः स्वलङ्कृताः / वसः प्रासादपृष्ठेषु स्वर्गः स्याच्छुभकर्मणः

Para sa taong nagsagawa ng mapalad na gawa, nakakamtan ang langit—doon ay may mga kasamang tulad ng dalaga, marikit ang gayak at kaaya-aya sa isip, at nananahan siya sa mga terasa ng mararangyang palasyo.

Verse 45

न दानेन न मानेन नार्जवेन न सवया / न शस्त्रेण न शास्त्रेण सर्वथा विषमा स्त्रियः

Hindi sa pamamagitan ng handog, hindi sa parangal, hindi sa tuwid na asal, ni sa paglilingkod; hindi sa sandata, at hindi rin sa mga kasulatan—ang mga babae, sa lahat ng paraan, ay mahirap maunawaan nang lubos.

Verse 46

शनैर्विद्या शनैर्थाः शनैः पर्वतमारुहेत् / शनैः कामं च धर्मं च पञ्चैतानि शनैः शनैः

Ang kaalaman ay natatamo nang dahan-dahan; ang yaman ay naiipon nang dahan-dahan; ang pag-akyat sa bundok ay dahan-dahan din. Gayundin, ang pagnanais at ang dharma ay natutupad nang unti-unti—ang limang ito ay dapat tahakin nang hakbang-hakbang.

Verse 47

शाश्वतं देवपूजादि विप्रदानं च शाश्वतम् / शाश्वतं सगुणा विद्या सुहृन्मित्रं च शाश्वतम्

Walang hanggan ang mga gawaing nagsisimula sa pagsamba sa mga Deva; walang hanggan din ang pagbibigay-dana sa mga brāhmaṇa. Walang hanggan ang kaalamang may mga birtud; at walang hanggan ang tunay na kaibigang may mabuting kalooban.

Verse 48

ये बालभावान्न पठन्ति विद्यां ये यौवनस्था ह्यधनात्मदाराः / ते शोचनीया इह जीवलोके मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति

Yaong sa pagkabata ay hindi nag-aaral ng kaalaman; at yaong nasa kabataan ngunit nabubuhay na walang yaman at walang pagpipigil sa sarili (o walang pananagutan sa pamilya)—sila’y tunay na kaawa-awa sa mundong ito, sapagkat gumagala silang parang hayop kahit may anyong tao.

Verse 49

पठने भोजने चित्तं न कुर्याच्छास्त्रसेवकः / सुदूरमपि विद्यार्थो व्रजेद्गरुडवेगवान्

Ang naghahanap na naglilingkod sa mga śāstra ay huwag hayaang malubog ang isip sa pagkain at paglalayaw. Para sa pagkatuto, ang mag-aaral ay dapat maglakbay kahit malayo—mabilis at matatag na gaya ni Garuḍa.

Verse 50

ये बालभावे न पठन्ति विद्यां कामातुरा यौवननष्टवित्ताः / ते वृद्धबावे परिभूयमानाः संदह्यमानाः शिशिरे यथाब्जम्

Yaong sa pagkabata’y hindi nag-aral ng kaalaman, at sa kabataan ay sinusunog ng pagnanasa at winawaldas ang yaman—sa katandaan ay hinahamak at inaapi, nagliliyab sa pagsisisi, gaya ng lotus na nalalanta sa taglamig.

Verse 51

तर्के ऽप्रतिष्ठा श्रुतयो विभिन्नाः नासावृषिर्यस्य मतं न भिन्नम् / धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां महाजनो येन गतः स पन्थाः

Walang ganap na tuntungan ang pangangatwiran, at sari-sari ang mga śruti; walang tunay na ṛṣi kung ang kanyang pananaw ay hindi natatangi. Ang diwa ng dharma ay nakatago sa lihim na yungib; kaya ang landas ay yaong nilakaran ng mga dakilang tao (mahājana).

Verse 52

आकारैरिङ्गितैर्गत्या चेष्टया भाषितेन च / नेत्रवक्रविकाराभ्यां लक्ष्यते ऽन्तर्गतं मनः

Sa anyo sa labas, mga kumpas, lakad, kilos at pananalita—at sa pagliko at pagbabago ng tingin ng mga mata—nakikilala ang isip na nakatago sa loob.

Verse 53

अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जनः परेङ्गितज्ञानफला हि बुद्धयः / उदीरितोर्थः पशुनापि गृह्यते हयाश्च नागाश्च वहन्ति दर्शितम्

Kahit ang hindi nasabi, nahihinuha ng marunong; sapagkat ang talinong nakakabatid sa di-binibigkas na layon ng iba ay nagbubunga ng pag-unawa. Ngunit ang kahulugang lantad ay nauunawaan kahit ng hayop—ang kabayo at elepante’y nagdadala ng ipinakikita lamang sa kanila.

Verse 54

अर्थाद्भ्रष्टस्तीर्थयात्रां तु गच्छेत्सत्याद्भ्रष्टो रौरवं वै व्रजेच्च / योगाद्भ्रष्टः सत्यघृतिञ्च गच्छेद्राज्याद्भ्रष्टो मृगयायां व्रजेच्च

Ang nahulog mula sa kayamanan ay nararapat magsagawa ng banal na paglalakbay sa mga tirtha; ang nahulog mula sa katotohanan ay tunay na mapupunta sa impiyernong Raurava. Ang nahulog mula sa yoga ay tutungo sa Satyaghṛti; at ang nahulog mula sa paghahari ay mapapasa buhay ng pangangaso.