Adhyaya 108

Verse 1

नाम सप्तोत्तरशततमो ऽध्यायः सूत उवाच / नीतिसारं प्रवक्ष्यामि अर्थशास्त्रादिसंश्रितम् / राजादिभ्यो हितं पुण्यमायुः स्वर्गादिदायकम्

Sinabi ni Sūta: “Ipapahayag ko ang buod ng nīti—ang wastong asal at pamamahala—na nakasalig sa Arthaśāstra at kaugnay na mga aral; kapaki-pakinabang sa mga hari at sa iba pa, mapagpala, nagbibigay ng mahabang buhay at ng mga kaloob gaya ng langit at higit pa.”

Verse 2

सद्भिः सङ्गं प्रकुर्वीत सिद्धिकामः सदा नरः / नासद्भिरिहलोकाय परलोकाय वा हितम्

Ang taong laging naghahangad ng tunay na tagumpay ay dapat makisama sa mga banal at mabubuti. Ang pakikisama sa masasama ay walang idinudulot na kabutihan—sa mundong ito man o sa susunod.

Verse 3

वर्जयेत्क्षुद्रसंवादमदुष्टस्य तु दर्शनम् / विरोधं सह मित्रेण संप्रीतिं शत्रुसेविना

Iwasan ang mumunting usapan; iwasan din kahit ang pagtanaw sa masama. Huwag makipagtalo sa kaibigan, at huwag makipaglapit sa naglilingkod sa iyong mga kaaway.

Verse 4

मूर्खशिष्योपदेशेन दुष्टस्त्रीभरणेन च / दुष्टानां संप्रयोगेण पण्डितो ऽप्यवसीदति

Sa pagtuturo sa hangal na alagad, sa pag-aaruga sa masamang asawa, at sa pakikisama sa masasama—kahit ang marunong ay nalulugmok sa kapahamakan.

Verse 5

ब्राह्मणं बालिशं क्षत्त्रमयोद्धारं विशं जडम् / शूद्रमक्षरसंयुक्तं दूरतः परिवर्जयेत्

Lumayo sa: brahmin na hangal, kshatriya na hindi lumalaban (tinalikuran ang tungkulin), vaishya na mapurol ang isip, at shudra na ‘nakikihalo sa mga titik’—yaong nag-aangking marunong sa banal na pagbigkas nang walang karapat-dapat.

Verse 6

कालेन रिपुणासन्धिः काले मित्रेण विग्रहः / कार्यकारणमाश्रित्य कालं क्षिपति पण्डितः

Sa takdang panahon, makipagkasundo kahit sa kaaway; sa takdang panahon, maaari ring tumindig laban kahit sa kaibigan. Sa pag-unawa sa sanhi at layon ng gawa, ang marunong ay marunong mag-ayos ng panahon nang nararapat.

Verse 7

कालः पचति भूतानि कालः संहरते प्रजाः / कालः सुप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिक्रमः

Pinapahinog ng Panahon ang lahat ng nilalang; winawakasan din ng Panahon ang lahat ng buhay. Gising ang Panahon habang ang iba’y natutulog—tunay ngang ang Panahon ay di malalampasan.

Verse 8

कालेषु हरते वीर्यं काले गर्भे च वर्तते / कालो जनयते सृष्टिं पुनः कालो ऽपि संहरेत्

Sa pagdaloy ng Panahon, ang sigla ay nawawala; sa Panahon din nananahan at lumalago ang sanggol sa sinapupunan. Ang Panahon ang lumilikha ng sangnilikha, at ang Panahon din ang muling nagbabalik nito sa pagkalusaw.

Verse 9

कालः सूक्ष्मगतिर्नित्यं द्विविधश्चेह भाव्यते / स्थूलसंग्रहचारेण सूक्ष्मचारान्तरेण च

Ang Panahon, na may banayad at walang patid na paggalaw, ay nauunawaang may dalawang anyo: ang isa’y dumaraan sa magaspang na landas ng pag-iipon at pagsasaayos ng mga pangyayari; at ang isa’y kumikilos sa panloob, mas maselang paraan.

Verse 10

नीतिसारं सुरेन्द्राय इममूच बृहस्पतिः / सर्वज्ञो येन चेन्द्रो ऽभूद्दैत्यान्हत्वाप्नुयाद्दिवम्

Ipinahayag ni Bṛhaspati kay Indra, panginoon ng mga deva, ang buod ng nīti—ang wastong asal at pamamahala. Dahil dito, naging ganap na malinaw ang pag-unawa ni Indra at, matapos mapuksa ang mga Daitya, nakamit niya ang langit.

Verse 11

राजर्षिब्राह्मणैः कार्यं देवविप्रादिपूजनम् / अश्वमेधेन यष्टब्यं महापातकनाशनम्

Para sa mga rajarshi at mga brāhmaṇa, dapat isagawa ang pagsamba sa mga deva at ang paggalang sa mga brāhmaṇa at iba pang karapat-dapat. At dapat ding ganapin ang sakripisyong Aśvamedha, na pumupuksa sa malalaking kasalanan (mahāpātaka).

Verse 12

उत्तमैः सह साङ्गत्यं पण्डितैः सह सत्कथाम् / अलुब्धैः सह मित्रत्वं कुर्वाणो नावसीदति

Ang nakikisama sa mga mararangal, nakikipag-usap ng mabubuting aral sa mga pantas, at nakikipagkaibigan sa mga hindi sakim—hindi kailanman mapapahamak.

Verse 13

परीवादं परार्थं च परिहासं परस्त्रियम् / परवेश्मनि वासं च न कुर्वीत कदाचन

Huwag kailanman manira ng puri, maghangad ng yaman ng iba, magpakasasa sa panlilibak, maghabol sa asawa ng kapwa, o manirahan sa bahay ng iba.

Verse 14

परो ऽपि हितवाबन्धुर्बन्धुरप्यहितः परः / अहितो देहजो व्याधिर्हितमारण्यमौषधम्

Kahit isang dayuhan, kung kumikilos para sa iyong kapakanan, siya’y tunay na kamag-anak; ngunit ang kamag-anak na nananakit ay parang dayuhan. Ang sakit na isinilang sa sariling katawan ay mapanganib, samantalang ang gamot na natagpuan sa gubat ay kapaki-pakinabang.

Verse 15

स बन्धुर्यो हिते युक्तः स पिता यस्तु पोषकः / तन्मित्रं यत्र विश्वासः स देशो यत्र जीव्यते

Ang tunay na kamag-anak ay yaong nakatuon sa iyong kapakanan; ang tunay na ama ay yaong nag-aaruga at nagtataguyod. Ang tunay na kaibigan ay kung saan may pagtitiwala; ang tunay na bayan ay yaong lugar na mapamumuhayan nang may dangal at katiwasayan.

Verse 16

स भृत्यो यो विधेयस्तु तद्बीजं यत्प्ररोहति / सा भार्या या प्रियं ब्रूते स पुत्रो यस्तु जीवति

Ang tunay na lingkod ay yaong masunurin; ang tunay na binhi ay yaong sumisibol. Ang tunay na asawa ay yaong nagsasalita ng kaaya-ayang salita; ang tunay na anak na lalaki ay yaong nagpapatuloy sa angkan.

Verse 17

स जीवति गुणा यस्य धर्मो यस्य स जीवति / गुणधर्मविहीनो यो निष्फल तस्य जीवनम्

Tunay na nabubuhay ang may mga birtud at may dharma sa kanyang kalooban. Ngunit ang walang birtud at walang dharma—ang kanyang buhay ay walang bunga at walang saysay.

Verse 18

सा भार्या या गृहे दक्षा सा भार्याया प्रियंवदा / सा भार्या या पतिप्राणा सा भार्या या पतिव्रता

Ang tunay na asawa ay yaong bihasa sa pag-aayos ng tahanan at nagsasalita nang kaaya-aya; ang tunay na asawa ay yaong iniaalay ang buhay sa asawa at matatag sa dharmang pativratā, ang wagas na katapatan sa kabiyak.

Verse 19

नित्य स्नाता सुगन्धा च नित्यं च प्रियवादिनी / अल्पभुक्ताल्पभाषी च सततं मङ्गलैर्युता

Araw-araw siyang naliligo at laging mabango; lagi siyang nagsasalita nang matamis. Katamtaman siyang kumain, kaunti magsalita, at palaging may taglay na kabutihang mapalad at mga tanda ng auspiciousness.

Verse 20

सततं धर्मबहुला सततं च पतिप्रिया / सततं प्रियवक्री च सततं त्वृतुकामिनी

Siya’y laging sagana sa dharma, laging tapat at mapagmahal sa asawa; laging malumanay magsalita, at laging may pagnanais sa tamang panahon na nararapat.

Verse 21

एतदादिक्रियायुक्ता सर्वसौ भाग्यवर्धिनी / यस्येदृशी भवेद्भाय्या स देवेन्द्रोन मानुषः

Ang asawang masigasig sa mga itinakdang ritwal at tungkulin ay nagdaragdag ng kapalaran at biyaya sa lahat ng paraan. Ang lalaking may ganitong asawa ay hindi lamang tao—siya’y tila Indra sa gitna ng mga tao.

Verse 22

यस्य भार्या विरूपाक्षी कश्मला कलहप्रिया / उत्तरोत्तरवादा स्या सा जरा न जरा जरा

Sa lalaking ang asawa’y di-kaaya-aya ang anyo, marumi ang asal, mahilig sa away, at laging sumasagot nang lalo pang tumitindi—ang gayong asawa’y nagiging mismong ‘katandaan’ para sa kanya; hindi lamang pagtanda, kundi pagtandang patong-patong.

Verse 23

यस्य भार्या श्रितान्यञ्च परवेश्माभिकाङ्क्षिणी / कुक्रिया त्यक्तलज्जा च सा जरा न जरा जरा

Ang lalaking ang asawa’y naghahanap ng ibang sandigan at nananabik sa tahanan ng iba—gumagawa ng masama at itinatapon ang hiya—ang gayong asawa ang nagiging ‘katandaan’ niya; ngunit ang katandaang iyon ay hindi tunay na katandaan.

Verse 24

यस्य भार्या गुणज्ञा च भर्तारमनुगामिनी / अल्पाल्पेन तु सन्तुष्टा सा प्रिया न प्रिया प्रिया

Ang may asawang marunong kumilala sa kabutihan, tapat na sumusunod sa asawa, at nasisiyahan kahit sa kaunti—siya ang tunay na minamahal; hindi lamang ‘mahal’ sa pangalan kundi sa ganap na diwa.

Verse 25

दुष्टा भार्या शठं मित्रं भृत्यश्चोत्तरदायकः / ससर्पे च गृहे वासोमृत्युरेव न संशयः

Masamang asawa, mapanlinlang na kaibigan, aliping sumasagot nang pabalang, at paninirahan sa bahay na may ahas—ang mga ito’y kamatayan mismo; walang pag-aalinlangan.

Verse 26

त्यज दुर्जनसंसर्गं भज साधुसमागमम् / कुरु पुण्यमहोरात्र स्मर नित्यमनित्यताम्

Iwan ang pakikisama sa masasama; hanapin ang pakikipagtipon sa mga banal at matuwid. Gumawa ng kabutihang may gantimpalang banal araw at gabi, at laging alalahanin ang di-pananatili ng buhay sa mundo.

Verse 27

व्यालीकण्ठप्रदेशाह्यपि च फणभृद्भाषणा या च रौद्री या कृष्णा व्याकुलागी रुधिरनयनसंव्याकुला व्याघ्रकल्पा / क्रोधे यैवोग्रवक्त्रा स्फुरदनलशिखा काकजिह्वा कराला सेव्या न स्त्री विदग्धा परपुरगमना भ्रान्तचित्ता विराक्त

Ang babaeng ang lalamunan at leeg ay tila ahas, at ang pananalita’y gaya ng ahas na may talukbong; mabagsik at maitim, laging balisa, mapulang-dugo ang mga mata at asal-tigre; na sa galit ay nagiging nakapangingilabot ang mukha na wari’y nagliliyab, may dila na parang uwak at anyong kakila-kilabot—ang gayong babaeng tuso ngunit tiwali, pumupunta sa bahay ng ibang lalaki, ligaw ang isip at walang tunay na pag-ibig—ay hindi dapat hanapin o panatilihing kasama.

Verse 28

सक्तिः सुतोके सुकृतं कृतघ्ने शतिं च वह्नौ (सीतापहौ ह्यतपयैव)?हैमे / उत्पद्यते दैववशात्कदाचिद्वेश्यासु रागो न भवेत्कदाचित्

Maaaring sumibol ang pagkakapit kahit sa sariling anak; maaaring lumitaw ang kabutihan kahit sa taong walang utang-na-loob; maaaring matagpuan ang lamig kahit sa apoy; at kung minsan, sa bisa ng tadhana (karma), maaaring umusbong ang pagnanasa sa mga bayarang babae—o kung minsan nama’y hindi ito sumibol.

Verse 29

भुजङ्गमे वेश्मनि दृष्टिदृष्टे व्याधौ चिकित्साविनिवर्तिते च / देहे च बाल्यादिवयो ऽन्विते च काला वृतो ऽसौ लभते धृतिं कः

Kapag nakita ang ahas sa sariling bahay, kapag napigil ng lunas ang karamdaman, at kapag ang katawan ay taglay pa ang kabataan at iba pang yugto ng buhay—ngunit kung gayon man ay masakmal pa rin ng Panahon (Kamatayan), sino ang mananatiling matatag at di matinag?