Shloka 95
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
यस्मात्पूर्यनुशेते च तस्मात्पुरुष उच्यते / पुरप्रत्ययिको यस्मात्पुरुषेत्यभिधीयते
Transliteration
yasmātpūryanuśete ca tasmātpuruṣa ucyate / purapratyayiko yasmātpuruṣetyabhidhīyate
Translation
Sapagkat siya’y nananahan sa ‘puri’, ang lungsod ng katawan, kaya siya’y tinatawag na Purusha. At dahil siya ang saligan ng diwang ‘pura’ (lungsod), siya rin ay tinatawag na Purusha.
Word by Word
यस्मात्because/from which
यस्मात्:
Hetu/Apādāna (हेतु/अपादान)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन (relative pronoun)
पूर्तिthe city/body (as abode)
पूर्ति:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootपूर्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; (पाठभेद-संभावना: पूरि/पुरी)
अनुशेतेlies/abides within
अनुशेते:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√शी (धातु) उपसर्गः अनु
Formलट्-लकार, प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
तस्मात्therefore/from that
तस्मात्:
Hetu/Apādāna (हेतु/अपादान)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन (correlative)
पुरुषःthe person (puruṣa)
पुरुषः:
Karta/Predicative (कर्ता/विधेय)
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
उच्यतेis called
उच्यते:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलट्-लकार, प्रथम-पुरुष, एकवचन; कर्मणि-प्रयोग (Passive)
पुर-प्रत्ययिकःidentified with the ‘city’ (body)
पुर-प्रत्ययिकः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootपुर (प्रातिपदिक) + प्रत्ययिक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (पुरे प्रत्ययः यस्य = having attachment/identification with the city/body)
यस्मात्because/from which
यस्मात्:
Hetu/Apādāna (हेतु/अपादान)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपञ्चमी-विभक्ति, एकवचन
पुरुषःpuruṣa
पुरुषः:
Karta/Predicative (कर्ता/विधेय)
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/उद्धरण)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरणार्थक-अव्यय
अभिधीयतेis designated
अभिधीयते:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√धा (धातु) उपसर्गः अभि
Formलट्-लकार, प्रथम-पुरुष, एकवचन; कर्मणि-प्रयोग