Adhyaya 1

Verse 1

श्रीपरीक्षिदुवाच निवृत्तिमार्ग: कथित आदौ भगवता यथा । क्रमयोगोपलब्धेन ब्रह्मणा यदसंसृति: ॥ १ ॥

Sinabi ni Mahārāja Parīkṣit: O aking panginoon, Śukadeva Gosvāmī, naipaliwanag mo na ang landas ng paglaya (nivṛtti-mārga). Sa unti-unting yoga, ang kaluluwa’y umaabot sa Brahmaloka at kasama ni Brahmā ay nagtutungo sa pinakamataas na dhāma; kaya humihinto ang pag-ikot ng kapanganakan at kamatayan.

Verse 2

प्रवृत्तिलक्षणश्चैव त्रैगुण्यविषयो मुने । योऽसावलीनप्रकृतेर्गुणसर्ग: पुन: पुन: ॥ २ ॥

O dakilang muni, ang pravṛtti-mārga ay landas na nasa saklaw ng tatlong guṇa. Hangga’t ang nilalang ay nakalubog sa prakṛti, paulit-ulit na nagaganap ang paglikha ayon sa mga guṇa; tumatanggap siya ng iba’t ibang katawan upang magtamasa o magdusa, at ayon sa hilig na iyon ay lumalakad sa pravṛtti-mārga.

Verse 3

अधर्मलक्षणा नाना नरकाश्चानुवर्णिता: । मन्वन्तरश्च व्याख्यात आद्य: स्वायम्भुवो यत: ॥ ३ ॥

Inilarawan mo rin ang iba’t ibang uri ng impiyernong bunga ng adharma, at ipinaliwanag mo ang unang manvantara na pinamunuan ni Svāyambhuva Manu, anak ni Brahmā.

Verse 4

प्रियव्रतोत्तानपदोर्वंशस्तच्चरितानि च । द्वीपवर्षसमुद्राद्रिनद्युद्यानवनस्पतीन् ॥ ४ ॥ धरामण्डलसंस्थानं भागलक्षणमानत: । ज्योतिषां विवराणां च यथेदमसृजद्विभु: ॥ ५ ॥

Mahal kong panginoon, inilarawan mo ang mga angkan at katangian nina Haring Priyavrata at Haring Uttānapāda. Nilalang ng Kataas-taasang Panginoon ang mga pulo at lupain, dagat at karagatan, bundok, ilog, hardin at mga punò; pati ang ayos ng mundong-lupa, ang mga bahagi nito, ang mga tanglaw sa langit at ang mga mababang daigdig—at malinaw mo itong ipinaliwanag ayon sa paglikha ng Makapangyarihan.

Verse 5

प्रियव्रतोत्तानपदोर्वंशस्तच्चरितानि च । द्वीपवर्षसमुद्राद्रिनद्युद्यानवनस्पतीन् ॥ ४ ॥ धरामण्डलसंस्थानं भागलक्षणमानत: । ज्योतिषां विवराणां च यथेदमसृजद्विभु: ॥ ५ ॥

Mahal kong panginoon, inilarawan mo ang mga angkan at katangian nina Haring Priyavrata at Haring Uttānapāda. Nilalang ng Kataas-taasang Panginoon ang mga pulo at lupain, dagat at karagatan, bundok, ilog, hardin at mga punò; pati ang ayos ng mundong-lupa, ang mga bahagi nito, ang mga tanglaw sa langit at ang mga mababang daigdig—at malinaw mo itong ipinaliwanag ayon sa paglikha ng Makapangyarihan.

Verse 6

अधुनेह महाभाग यथैव नरकान्नर: । नानोग्रयातनान्नेयात्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ ६ ॥

O dakilang Śukadeva Gosvāmī, maawaing ipaliwanag kung paano maililigtas ang tao upang hindi mapunta sa impiyernong kalagayan na puno ng matitinding pagdurusa.

Verse 7

श्रीशुक उवाच न चेदिहैवापचितिं यथांहस: कृतस्य कुर्यान्मनउक्तपाणिभि: । ध्रुवं स वै प्रेत्य नरकानुपैति ये कीर्तिता मे भवतस्तिग्मयातना: ॥ ७ ॥

Sumagot si Śukadeva: Mahal na Hari, kung sa buhay na ito ay hindi mapapawi sa wastong pagsisisi ayon sa śāstra ang mga kasalanang nagawa sa isip, salita, at katawan, tiyak na pagkamatay ay mapupunta siya sa mga daigdig ng impiyerno at magdurusa ng matitinding parusa na naipaliwanag ko na noon.

Verse 8

तस्मात्पुरैवाश्विह पापनिष्कृतौ यतेत मृत्योरविपद्यतात्मना । दोषस्य द‍ृष्ट्वा गुरुलाघवं यथा भिषक् चिकित्सेत रुजां निदानवित् ॥ ८ ॥

Kaya bago dumating ang kamatayan, habang malakas pa ang katawan, dapat agad magsikap sa pag-aalis ng kasalanan ayon sa śāstra. Gaya ng bihasang manggagamot na tumitingin sa bigat ng sakit at ginagamot ayon dito, gayon din ang pagsisisi ay dapat ayon sa tindi ng kasalanan.

Verse 9

श्रीराजोवाच द‍ृष्टश्रुताभ्यां यत्पापं जानन्नप्यात्मनोऽहितम् । करोति भूयो विवश: प्रायश्चित्तमथो कथम् ॥ ९ ॥

Sinabi ng Hari: Sa pamamagitan ng nakikita at naririnig, alam ng tao na ang kasalanan ay nakapipinsala sa kanya, ngunit napipilit siyang magkasala nang paulit-ulit. Kahit matapos magsisi, bakit siya muling bumabagsak sa kasalanan? Ano ang halaga ng ganitong pagsisisi?

Verse 10

क्‍वचिन्निवर्ततेऽभद्रात्‍क्‍वचिच्चरति तत्पुन: । प्रायश्चित्तमथोऽपार्थं मन्ये कुञ्जरशौचवत् ॥ १० ॥

Minsan siya’y tumitigil sa masama, minsan nama’y bumabalik dito. Kaya itinuturing kong walang saysay ang ganitong paulit-ulit na pagkakasala at pagsisisi—gaya ng pagligo ng elepante: maliligo nang husto ngunit pag-ahon ay agad magtatapon ng alikabok sa katawan.

Verse 11

श्रीबादरायणिरुवाच कर्मणा कर्मनिर्हारो न ह्यात्यन्तिक इष्यते । अविद्वदधिकारित्वात्प्रायश्चित्तं विमर्शनम् ॥ ११ ॥

Sinabi ni Śrī Śuka: O Hari, ang pag-alis ng karma sa pamamagitan ng karma ay hindi ang sukdulang paglaya, sapagkat iyon din ay gawaing may bunga. Dahil sa kamangmangan, kumakapit ang tao sa mga tuntunin ng pagtubos; ang tunay na pagtubos ay ang kaliwanagan ng kaalamang Vedānta na nagpapakilala sa Kataas-taasang Ganap na Katotohanan.

Verse 12

नाश्नत: पथ्यमेवान्नं व्याधयोऽभिभवन्ति हि । एवं नियमकृद्राजन् शनै: क्षेमाय कल्पते ॥ १२ ॥

O Hari, gaya ng maysakit na kumakain ng malinis na pagkaing itinakda ng manggagamot at unti-unting gumagaling, gayon din ang sumusunod sa mga alituntunin ng kaalaman ay dahan-dahang umuunlad tungo sa paglaya mula sa dungis ng materya.

Verse 13

तपसा ब्रह्मचर्येण शमेन च दमेन च । त्यागेन सत्यशौचाभ्यां यमेन नियमेन वा ॥ १३ ॥ देहवाग्बुद्धिजं धीरा धर्मज्ञा: श्रद्धयान्विता: । क्षिपन्त्यघं महदपि वेणुगुल्ममिवानल: ॥ १४ ॥

Sa pamamagitan ng tapa, brahmacarya, pagpapaamo ng isip, pagpipigil ng pandama, pagtalikod, katotohanan at kalinisan, at yama-niyama—ang matatag na may pananampalataya at nakaaalam ng dharma ay nakapapawi kahit ng malalaking kasalanang ginawa ng katawan, salita, at isip; gaya ng apoy na sumusunog sa tuyong baging sa ilalim ng kawayan.

Verse 14

तपसा ब्रह्मचर्येण शमेन च दमेन च । त्यागेन सत्यशौचाभ्यां यमेन नियमेन वा ॥ १३ ॥ देहवाग्बुद्धिजं धीरा धर्मज्ञा: श्रद्धयान्विता: । क्षिपन्त्यघं महदपि वेणुगुल्ममिवानल: ॥ १४ ॥

Sa pamamagitan ng tapa, brahmacarya, shama-dama, pagtalikod, katotohanan at kalinisan, at yama-niyama—ang may pananampalataya at nakaaalam ng dharma ay nag-aalis ng kasalanan ng katawan, salita, at isip; gaya ng apoy na sumusunog sa tuyong baging sa ilalim ng kawayan.

Verse 15

केचित्केवलया भक्त्या वासुदेवपरायणा: । अघं धुन्वन्ति कार्त्स्‍न्येन नीहारमिव भास्कर: ॥ १५ ॥

Tanging ang bihirang taong ganap na nakasandig kay Vāsudeva sa dalisay na bhakti ang nakabubunot ng kasalanan hanggang ugat; gaya ng araw na agad nagpapawi ng hamog sa kanyang sinag.

Verse 16

न तथा ह्यघवान् राजन्पूयेत तपआदिभि: । यथा कृष्णार्पितप्राणस्तत्पुरुषनिषेवया ॥ १६ ॥

Mahal na Hari, ang makasalanan ay hindi lubusang nalilinis sa tapat, penitensiya, brahmacarya at iba pang pag-aton; nalilinis siya kapag naglilingkod sa tunay na deboto at iniaalay ang buhay sa mga paang-loto ni Śrī Kṛṣṇa.

Verse 17

सध्रीचीनो ह्ययं लोके पन्था: क्षेमोऽकुतोभय: । सुशीला: साधवो यत्र नारायणपरायणा: ॥ १७ ॥

Sa mundong ito, ang landas na sinusundan ng mga dalisay na deboto—mga sadhung may mabuting asal at ganap na nakatuon kay Nārāyaṇa—ang siyang pinakamasuwerte, ligtas, at walang takot; ito ang landas na pinagtitibay ng mga śāstra.

Verse 18

प्रायश्चित्तानि चीर्णानि नारायणपराङ्‍मुखम् । न निष्पुनन्ति राजेन्द्र सुराकुम्भमिवापगा: ॥ १८ ॥

Mahal na Hari, ang mga pag-aton na ginawa man nang mahusay ay hindi nakalilinis sa taong tumatalikod kay Nārāyaṇa; gaya ng banga na may alak, kahit hugasan sa tubig ng maraming ilog ay hindi pa rin nagiging dalisay.

Verse 19

सकृन्मन: कृष्णपदारविन्दयो- र्निवेशितं तद्गुणरागि यैरिह । न ते यमं पाशभृतश्च तद्भ‍टान् स्वप्नेऽपि पश्यन्ति हि चीर्णनिष्कृता: ॥ १९ ॥

Kahit hindi pa ganap na natatanto si Kṛṣṇa, ang sinumang minsan lamang na lubusang naglagay ng puso sa Kanyang mga paang-loto at naakit sa Kanyang pangalan, anyo, katangian at līlā ay napapalaya sa lahat ng bunga ng kasalanan—ito ang tunay na pag-aton; ni sa panaginip ay hindi nila nakikita si Yamarāja o ang mga tagapagdala niyang may lubid.

Verse 20

अत्र चोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । दूतानां विष्णुयमयो: संवादस्तं निबोध मे ॥ २० ॥

Tungkol dito, isinasalaysay ng mga pantas at banal ang isang sinaunang pangyayari: pakinggan mo mula sa akin ang pag-uusap ng mga sugo ni Viṣṇu at ng mga sugo ni Yamarāja.

Verse 21

कान्यकुब्जे द्विज: कश्चिद्दासीपतिरजामिल: । नाम्ना नष्टसदाचारो दास्या: संसर्गदूषित: ॥ २१ ॥

Sa lungsod ng Kānyakubja ay may isang brāhmaṇa na nagngangalang Ajāmila, na namuhay na parang asawa ng isang aliping babaeng patutot. Dahil sa mababang pakikisama, nawala ang kanyang mabuting asal at nalugmok ang mga katangiang brāhmaṇa.

Verse 22

बन्द्यक्षै: कैतवैश्चौर्यैर्गर्हितां वृत्तिमास्थित: । बिभ्रत्कुटुम्बमशुचिर्यातयामास देहिन: ॥ २२ ॥

Ang nahulog na si Ajāmila ay namuhay sa kasuklam-suklam na hanapbuhay: nanghuhuli at nagbibilanggo ng tao, nandaraya sa sugal, at nagnanakaw at nanloloob. Marumi ang loob niya at pinahihirapan ang iba upang buhayin ang pamilya.

Verse 23

एवं निवसतस्तस्य लालयानस्य तत्सुतान् । कालोऽत्यगान्महान् राजन्नष्टाशीत्यायुष: समा: ॥ २३ ॥

Mahal na Hari, sa gayong pamumuhay at sa pag-aaruga at paglalambing sa kanyang mga anak, ginugol niya ang panahon sa mga kasuklam-suklam na kasalanan. Sa gayon, lumipas ang walumpu’t walong taon ng kanyang buhay.

Verse 24

तस्य प्रवयस: पुत्रा दश तेषां तु योऽवम: । बालो नारायणो नाम्ना पित्रोश्च दयितो भृशम् ॥ २४ ॥

Ang matandang si Ajāmila ay may sampung anak na lalaki; ang bunso ay isang sanggol na nagngangalang Nārāyaṇa. Dahil siya ang pinakabata, siya’y labis na minamahal ng ama at ina.

Verse 25

स बद्धहृदयस्तस्मिन्नर्भके कलभाषिणि । निरीक्षमाणस्तल्लीलां मुमुदे जरठो भृशम् ॥ २५ ॥

Dahil sa putol-putol na pananalita at mga alanganing kilos ng bata, nabihag ang puso ni Ajāmila sa sanggol. Palagi niyang pinagmamasdan ang mga lila nito, inaalagaan, at labis na nagagalak ang matanda.

Verse 26

भुञ्जान: प्रपिबन् खादन् बालकं स्‍नेहयन्त्रित: । भोजयन् पाययन् मूढो न वेदागतमन्तकम् ॥ २६ ॥

Habang ngumunguya at kumakain si Ajāmila, dahil sa pagkakagapos ng pag-ibig ay tinatawag niya ang bata upang ngumunguya at kumain; at kapag umiinom siya ay tinatawag din niya itong uminom. Laging abala sa pag-aaruga at sa pagtawag sa pangalang “Nārāyaṇa,” hindi niya naunawaan na ubos na ang kanyang panahon at dumarating na ang kamatayan.

Verse 27

स एवं वर्तमानोऽज्ञो मृत्युकाल उपस्थिते । मतिं चकार तनये बाले नारायणाह्वये ॥ २७ ॥

Kaya nito, sa kanyang kamangmangan, nang dumating ang oras ng kamatayan, itinuon ni Ajāmila ang isip niya sa kanyang munting anak na tinatawag na “Nārāyaṇa.”

Verse 28

स पाशहस्तांस्त्रीन्दृष्ट्वा पुरुषानतिदारुणान् । वक्रतुण्डानूर्ध्वरोम्ण आत्मानं नेतुमागतान् ॥ २८ ॥ दूरे क्रीडनकासक्तं पुत्रं नारायणाह्वयम् । प्लावितेन स्वरेणोच्चैराजुहावाकुलेन्द्रिय: ॥ २९ ॥

Pagkaraan, nakita ni Ajāmila ang tatlong lubhang nakatatakot na nilalang—may hawak na lubid na panggapos, baluktot ang mukha, at nakatindig ang balahibo—na dumating upang dalhin siya sa tahanan ni Yamarāja. Nang makita niya sila, siya’y lubhang nalito; dahil sa pagkakapit sa anak na naglalaro sa di-kalayuan na tinatawag na “Nārāyaṇa,” sumigaw siya nang malakas sa tinig na binabaha ng luha—at sa gayon, sa kung paanong paraan, nausal niya ang banal na pangalan na “Nārāyaṇa.”

Verse 29

स पाशहस्तांस्त्रीन्दृष्ट्वा पुरुषानतिदारुणान् । वक्रतुण्डानूर्ध्वरोम्ण आत्मानं नेतुमागतान् ॥ २८ ॥ दूरे क्रीडनकासक्तं पुत्रं नारायणाह्वयम् । प्लावितेन स्वरेणोच्चैराजुहावाकुलेन्द्रिय: ॥ २९ ॥

Nakita ni Ajāmila ang tatlong lubhang nakatatakot—may hawak na panggapos, baluktot ang mukha, at nakatindig ang balahibo—na dumating upang dalhin siya sa tahanan ni Yamarāja. Siya’y nabalisa; dahil sa pagkahumaling sa anak na “Nārāyaṇa” na naglalaro sa di-kalayuan, sumigaw siya nang malakas na may luha sa tinig—at nausal niya ang banal na pangalang “Nārāyaṇa.”

Verse 30

निशम्य म्रियमाणस्य मुखतो हरिकीर्तनम् । भर्तुर्नाम महाराज पार्षदा: सहसापतन् ॥ ३० ॥

Mahal na Hari, nang marinig ng mga kasamahan ni Viṣṇu—ang mga Viṣṇudūta—ang kīrtana kay Hari, ang banal na pangalan ng kanilang Panginoon, mula sa bibig ni Ajāmila na naghihingalo, agad silang dumating.

Verse 31

विकर्षतोऽन्तर्हृदयाद्दासीपतिमजामिलम् । यमप्रेष्यान् विष्णुदूता वारयामासुरोजसा ॥ ३१ ॥

Hinahatak ng mga sugo ni Yamaraja ang kaluluwa ni Ajāmila, asawa ng patutot, mula sa kaibuturan ng puso; ngunit ang mga Viṣṇudūta, sugo ni Panginoong Viṣṇu, ay mariing nagbawal sa kanila sa malakas na tinig.

Verse 32

ऊचुर्निषेधितास्तांस्ते वैवस्वतपुर:सरा: । के यूयं प्रतिषेद्धारो धर्मराजस्य शासनम् ॥ ३२ ॥

Nang sila’y mapagbawalan, sumagot ang mga sugo ni Vaivasvata (Yamaraja): “Sino kayo, mga ginoo, na nangangahas sumalungat sa utos ng Dharmaraja?”

Verse 33

कस्य वा कुत आयाता: कस्मादस्य निषेधथ । किं देवा उपदेवा या यूयं किं सिद्धसत्तमा: ॥ ३३ ॥

Kanino kayong mga lingkod, saan kayo nagmula, at bakit ninyo kami pinagbabawalang hipuin si Ajāmila? Kayo ba’y mga deva, mga sub-deva, o ang pinakadakila sa mga siddha?

Verse 34

सर्वे पद्मपलाशाक्षा: पीतकौशेयवासस: । किरीटिन: कुण्डलिनो लसत्पुष्करमालिन: ॥ ३४ ॥ सर्वे च नूत्नवयस: सर्वे चारुचतुर्भुजा: । धनुर्निषङ्गासिगदाशङ्खचक्राम्बुजश्रिय: ॥ ३५ ॥ दिशो वितिमिरालोका: कुर्वन्त: स्वेन तेजसा । किमर्थं धर्मपालस्य किङ्करान्नो निषेधथ ॥ ३६ ॥

Sinabi ng mga sugo ni Yama: “Ang inyong mga mata’y tulad ng talulot ng lotus; kayo’y nakasuot ng dilaw na sutla, may korona at hikaw, at may kumikislap na kuwintas na lotus. Kayong lahat ay mukhang bata, marikit, at may apat na bisig, tangan ang busog at lalagyan ng palaso, espada, pamalo, kabibe, disk, at lotus. Sa inyong liwanag ay napawi ang dilim sa lahat ng dako; bakit ninyo kami, mga lingkod ng tagapangalaga ng dharma, hinahadlangan?”

Verse 35

सर्वे पद्मपलाशाक्षा: पीतकौशेयवासस: । किरीटिन: कुण्डलिनो लसत्पुष्करमालिन: ॥ ३४ ॥ सर्वे च नूत्नवयस: सर्वे चारुचतुर्भुजा: । धनुर्निषङ्गासिगदाशङ्खचक्राम्बुजश्रिय: ॥ ३५ ॥ दिशो वितिमिरालोका: कुर्वन्त: स्वेन तेजसा । किमर्थं धर्मपालस्य किङ्करान्नो निषेधथ ॥ ३६ ॥

Sinabi ng mga sugo ni Yama: “Ang inyong mga mata’y tulad ng talulot ng lotus; kayo’y nakasuot ng dilaw na sutla, may korona at hikaw, at may kumikislap na kuwintas na lotus. Kayong lahat ay mukhang bata, marikit, at may apat na bisig, tangan ang busog at lalagyan ng palaso, espada, pamalo, kabibe, disk, at lotus. Sa inyong liwanag ay napawi ang dilim sa lahat ng dako; bakit ninyo kami, mga lingkod ng tagapangalaga ng dharma, hinahadlangan?”

Verse 36

सर्वे पद्मपलाशाक्षा: पीतकौशेयवासस: । किरीटिन: कुण्डलिनो लसत्पुष्करमालिन: ॥ ३४ ॥ सर्वे च नूत्नवयस: सर्वे चारुचतुर्भुजा: । धनुर्निषङ्गासिगदाशङ्खचक्राम्बुजश्रिय: ॥ ३५ ॥ दिशो वितिमिरालोका: कुर्वन्त: स्वेन तेजसा । किमर्थं धर्मपालस्य किङ्करान्नो निषेधथ ॥ ३६ ॥

Sinabi ng mga sugo ni Yamarāja: Ang inyong mga mata ay tulad ng talulot ng lotus. Kayo’y nakasuot ng dilaw na sutlang kasuotan, may mga kuwintas na lotus, may magagandang korona at hikaw; kayong lahat ay tila sariwa at kabataan. Ang inyong apat na bisig ay may busog at lalagyan ng palaso, espada, pamalo, kabibe, diskong chakra, at lotus. Ang inyong ningning ay nagpaalis ng dilim sa lahat ng dako. Kaya, mga ginoo, bakit ninyo kami hinahadlangan, kaming mga lingkod ng tagapangalaga ng dharma na si Yamarāja?

Verse 37

श्रीशुक उवाच इत्युक्ते यमदूतैस्ते वासुदेवोक्तकारिण: । तान् प्रत्यूचु: प्रहस्येदं मेघनिर्ह्रादया गिरा ॥ ३७ ॥

Nagpatuloy si Śukadeva Gosvāmī: Nang masabi ito ng mga sugo ni Yamarāja, ang mga lingkod ni Vāsudeva ay ngumiti at sumagot sa tinig na malalim na gaya ng dagundong ng ulap, na ganito.

Verse 38

श्रीविष्णुदूता ऊचु: यूयं वै धर्मराजस्य यदि निर्देशकारिण: । ब्रूत धर्मस्य नस्तत्त्वं यच्चाधर्मस्य लक्षणम् ॥ ३८ ॥

Sinabi ng mga Viṣṇudūta: Kung kayo nga ay mga tagapagpatupad ng utos ni Dharmarāja Yamarāja, ipaliwanag ninyo sa amin ang tunay na kahulugan ng dharma at ang mga palatandaan ng adharma.

Verse 39

कथं स्विद् ध्रियते दण्ड: किं वास्य स्थानमीप्सितम् । दण्ड्या: किं कारिण: सर्वे आहो स्वित्कतिचिन्नृणाम् ॥ ३९ ॥

Paano isinasagawa ang pagpaparusa, at ano ang nararapat na saklaw o lugar nito? Sino ang tunay na karapat-dapat parusahan? Lahat ba ng karmī na kumikilos para sa bunga ay dapat parusahan, o ilan lamang sa mga tao?

Verse 40

यमदूता ऊचु: वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्यय: । वेदो नारायण: साक्षात्स्वयम्भूरिति शुश्रुम ॥ ४० ॥

Sumagot ang mga Yamadūta: Ang itinakda sa Veda ang siyang dharma, at ang kabaligtaran nito ang adharma. Narinig namin kay Yamarāja na ang Veda ay si Nārāyaṇa mismo, na umiiral sa sarili (svayambhū).

Verse 41

येन स्वधाम्न्यमी भावा रज:सत्त्वतमोमया: । गुणनामक्रियारूपैर्विभाव्यन्ते यथातथम् ॥ ४१ ॥

Bagaman nananahan si Nārāyaṇa sa Kanyang sariling dhāma, pinamamahalaan Niya ang buong sansinukob ayon sa tatlong guṇa—sattva, rajas, at tamas; sa Kanya nagmumula ang pagkakaiba ng katangian, pangalan, gawain, at anyo ng mga nilalang; Siya ang sanhi ng lahat.

Verse 42

सूर्योऽग्नि: खं मरुद्देव: सोम: सन्ध्याहनी दिश: । कं कु: स्वयं धर्म इति ह्येते दैह्यस्य साक्षिण: ॥ ४२ ॥

Ang araw, apoy, langit, hangin, mga deva, buwan, dapithapon, araw, gabi, mga direksiyon, tubig, lupa, at ang Paramātmā mismo—lahat ay saksi sa mga gawa ng nilalang.

Verse 43

एतैरधर्मो विज्ञात: स्थानं दण्डस्य युज्यते । सर्वे कर्मानुरोधेन दण्डमर्हन्ति कारिण: ॥ ४३ ॥

Kapag napatunayan ang adharma sa pamamagitan ng mga saksing ito, nararapat ang parusa. Bawat gumagawa ng karma para sa bunga ay dapat parusahan ayon sa kasalanan niyang gawa.

Verse 44

सम्भवन्ति हि भद्राणि विपरीतानि चानघा: । कारिणां गुणसङ्गोऽस्ति देहवान्न ह्यकर्मकृत् ॥ ४४ ॥

O mga naninirahan sa Vaikuṇṭha, kayo’y walang sala; ngunit sa mundong materyal, lahat ng may katawan ay mga karmī—mabuti man o masama ang gawa. Dahil nadungisan ng tatlong guṇa, napipilitan silang kumilos ayon dito. Ang tumanggap ng katawan ay di maaaring manatiling walang gawa; kaya lahat ng nilalang dito ay mapaparusahan.

Verse 45

येन यावान्यथाधर्मो धर्मो वेह समीहित: । स एव तत्फलं भुङ्क्ते तथा तावदमुत्र वै ॥ ४५ ॥

Ayon sa lawak at paraan ng paggawa ng dharma o adharma sa buhay na ito, gayon din ang pagdanas ng bunga ng karma sa susunod na buhay—ligaya man o dusa.

Verse 46

यथेह देवप्रवरास्त्रैविध्यमुपलभ्यते । भूतेषु गुणवैचित्र्यात्तथान्यत्रानुमीयते ॥ ४६ ॥

O pinakamainam sa mga diyos, dito sa daigdig ay nakikita ang tatlong uri ng kalagayan dahil sa tatlong guṇa ng kalikasan: mapayapa, balisa, at mangmang; masaya, nagdurusa, o halo; o maka-dharma, laban sa dharma, at bahagyang dharma. Kaya mahihinuha na sa susunod na buhay, ang tatlong guṇa ay kikilos din nang gayon.

Verse 47

वर्तमानोऽन्ययो: कालो गुणाभिज्ञापको यथा । एवं जन्मान्ययोरेतद्धर्माधर्मनिदर्शनम् ॥ ४७ ॥

Gaya ng tagsibol sa kasalukuyan na nagpapahiwatig ng likas ng tagsibol sa nakaraan at hinaharap, gayon din ang buhay na ito—may ligaya, pighati, o halo—ay patunay tungkol sa mga gawaing dharma at adharma ng mga nakaraang at darating na buhay.

Verse 48

मनसैव पुरे देव: पूर्वरूपं विपश्यति । अनुमीमांसतेऽपूर्वं मनसा भगवानज: ॥ ४८ ॥

Ang makapangyarihang Yamarāja ay tulad ni Brahmā; kahit nasa sariling tahanan, siya’y nananahan sa puso ng lahat gaya ng Paramātmā, minamasdan sa isip ang mga gawa ng jīva sa nakaraan at nauunawaan kung paano ito kikilos sa mga susunod na buhay.

Verse 49

यथाज्ञस्तमसा युक्त उपास्ते व्यक्तमेव हि । न वेद पूर्वमपरं नष्टजन्मस्मृतिस्तथा ॥ ४९ ॥

Gaya ng taong natutulog na nababalot ng dilim ng kamangmangan, kumikilos ayon sa katawang lumilitaw sa panaginip at inaakalang iyon ang sarili, gayon din ang jīva na nawalan ng alaala ng mga kapanganakan: kinikilala niyang ‘ako’ ang kasalukuyang katawan na nakuha dahil sa dating dharma o adharma, at di niya nalalaman ang nakaraan o hinaharap na buhay.

Verse 50

पञ्चभि: कुरुते स्वार्थान् पञ्च वेदाथ पञ्चभि: । एकस्तु षोडशेन त्रीन् स्वयं सप्तदशोऽश्नुते ॥ ५० ॥

Sa ibabaw ng limang pandamang pang-unawa, limang pandamang pang-gawa, at limang bagay ng pandama, naroon ang isip (manas) bilang ika-labing-anim na sangkap. Sa ibabaw ng isip ay ang ika-labing-pitong sangkap, ang jīva o kaluluwa; siya, kasama ang iba pang labing-anim, ang nag-iisang tumatamasa sa daigdig na materyal sa tatlong kalagayan: ligaya, pighati, at halo.

Verse 51

तदेतत्षोडशकलं लिङ्गं शक्तित्रयं महत् । धत्तेऽनुसंसृतिं पुंसि हर्षशोकभयार्तिदाम् ॥ ५१ ॥

Ito ang maselang katawan na may labing-anim na bahagi, ang dakilang linga na bunga ng tatlong guna. Dahil sa malalakas na pagnanasa, iniikot nito ang nilalang sa samsrti na nagdudulot ng tuwa, lungkot, takot, at pighati.

Verse 52

देह्यज्ञोऽजितषड्‌वर्गो नेच्छन्कर्माणि कार्यते । कोशकार इवात्मानं कर्मणाच्छाद्य मुह्यति ॥ ५२ ॥

Ang mangmang na nilalang na may katawan, di napapanaig ang anim na pangkat (pandama at isip), kahit ayaw ay napipilitang kumilos dahil sa mga guna. Gaya ng uod ng seda, binabalot niya ang sarili sa sariling lambat ng karma at nalilito.

Verse 53

न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् । कार्यते ह्यवश: कर्म गुणै: स्वाभाविकैर्बलात् ॥ ५३ ॥

Walang nilalang na makapananatili kahit sandali nang walang ginagawa. Sa lakas ng likas na mga guna, napipilitan siyang kumilos ayon sa sariling hilig.

Verse 54

लब्ध्वा निमित्तमव्यक्तं व्यक्ताव्यक्तं भवत्युत । यथायोनि यथाबीजं स्वभावेन बलीयसा ॥ ५४ ॥

Kapag natamo ang di-nakikitang sanhi (avyakta), nahahayag ang bunga ng karma. Ayon sa binhi at malakas na likas na ugali, isinisilang ang nilalang sa angkop na sinapupunan; nabubuo ang magaspang at maselang katawan ayon sa pagnanasa.

Verse 55

एष प्रकृतिसङ्गेन पुरुषस्य विपर्यय: । आसीत्स एव नचिरादीशसङ्गाद्विलीयते ॥ ५५ ॥

Dahil sa pakikisama sa prakrti, napapailalim ang nilalang sa ganitong baligtad na kalagayan; ngunit sa anyong-tao, kapag natutong makisama sa Kataas-taasang Panginoon o sa Kanyang deboto, mabilis itong nawawala.

Verse 56

अयं हि श्रुतसम्पन्न: शीलवृत्तगुणालय: । धृतव्रतो मृदुर्दान्त: सत्यवाङ्‍मन्त्रविच्छुचि: ॥ ५६ ॥ गुर्वग्‍न्यतिथिवृद्धानां शुश्रूषुरनहङ्‌कृत: । सर्वभूतसुहृत्साधुर्मितवागनसूयक: ॥ ५७ ॥

Noong una, ang brāhmaṇa na si Ajāmila ay nag-aral ng lahat ng kasulatang Veda. Siya’y bukal ng mabuting asal, wastong gawi at mga katangian; matatag sa mga utos ng Veda, maamo, may pagpipigil sa isip at pandama, tapat magsalita, bihasa sa pagbigkas ng mga mantra, at lubhang dalisay.

Verse 57

अयं हि श्रुतसम्पन्न: शीलवृत्तगुणालय: । धृतव्रतो मृदुर्दान्त: सत्यवाङ्‍मन्त्रविच्छुचि: ॥ ५६ ॥ गुर्वग्‍न्यतिथिवृद्धानां शुश्रूषुरनहङ्‌कृत: । सर्वभूतसुहृत्साधुर्मितवागनसूयक: ॥ ५७ ॥

Iginagalang niya at pinaglilingkuran ang kanyang guro, ang diyos ng apoy, ang mga panauhin, at ang matatanda sa tahanan, na walang kapalaluan. Siya’y matuwid, mabuting-loob sa lahat ng nilalang, maayos ang asal, maingat magsalita, at hindi naiinggit kaninuman.

Verse 58

एकदासौ वनं यात: पितृसन्देशकृद् द्विज: । आदाय तत आवृत्त: फलपुष्पसमित्कुशान् ॥ ५८ ॥ ददर्श कामिनं कञ्चिच्छूद्रं सह भुजिष्यया । पीत्वा च मधु मैरेयं मदाघूर्णितनेत्रया ॥ ५९ ॥ मत्तया विश्लथन्नीव्या व्यपेतं निरपत्रपम् । क्रीडन्तमनुगायन्तं हसन्तमनयान्तिके ॥ ६० ॥

Minsan, bilang pagsunod sa utos ng kanyang ama, ang dvija ay nagtungo sa gubat at kumuha ng mga prutas, bulaklak, kahoy na samit, at damong kuśa, saka nagbalik pauwi.

Verse 59

एकदासौ वनं यात: पितृसन्देशकृद् द्विज: । आदाय तत आवृत्त: फलपुष्पसमित्कुशान् ॥ ५८ ॥ ददर्श कामिनं कञ्चिच्छूद्रं सह भुजिष्यया । पीत्वा च मधु मैरेयं मदाघूर्णितनेत्रया ॥ ५९ ॥ मत्तया विश्लथन्नीव्या व्यपेतं निरपत्रपम् । क्रीडन्तमनुगायन्तं हसन्तमनयान्तिके ॥ ६० ॥

Sa daan, nakita niya ang isang śūdra na alipin ng pita na kasama ang isang patutot; kapwa sila uminom ng alak at mairaya, at ang mga mata ng babae’y umiikot sa pagkalasing.

Verse 60

एकदासौ वनं यात: पितृसन्देशकृद् द्विज: । आदाय तत आवृत्त: फलपुष्पसमित्कुशान् ॥ ५८ ॥ ददर्श कामिनं कञ्चिच्छूद्रं सह भुजिष्यया । पीत्वा च मधु मैरेयं मदाघूर्णितनेत्रया ॥ ५९ ॥ मत्तया विश्लथन्नीव्या व्यपेतं निरपत्रपम् । क्रीडन्तमनुगायन्तं हसन्तमनयान्तिके ॥ ६० ॥

Ang babae’y lasing, lumuwag ang kanyang kasuotan at nawala ang hiya; at ang śūdra sa kanyang tabi ay naglalaro, umaawit at tumatawa, walang kahihiyan sa paglalasing-layaw—ganyan sila nakita ni Ajāmila.

Verse 61

द‍ृष्ट्वा तां कामलिप्तेन बाहुना परिरम्भिताम् । जगाम हृच्छयवशं सहसैव विमोहित: ॥ ६१ ॥

May bisig na pinahiran ng luyang-dilaw, niyakap ng śūdra ang patutot. Nang makita iyon ni Ajāmila, nagising ang natutulog na pagnanasa sa kanyang puso at sa pagkalito ay napasailalim siya rito.

Verse 62

स्तम्भयन्नात्मनात्मानं यावत्सत्त्वं यथाश्रुतम् । न शशाक समाधातुं मनो मदनवेपितम् ॥ ६२ ॥

Hangga’t makakaya niya, inalala niya ang turo ng śāstra na ni ang pagtingin sa babae ay di nararapat, upang pigilan ang sarili. Ngunit dahil sa lakas ni Kāma sa puso, nanginig ang isip at di niya ito napasuko.

Verse 63

तन्निमित्तस्मरव्याजग्रहग्रस्तो विचेतन: । तामेव मनसा ध्यायन् स्वधर्माद्विरराम ह ॥ ६३ ॥

Dahil doon, nilamon siya ng “paglalaho” ng mapanlinlang na alaala at nawalan ng matinong pag-iisip, gaya ng araw at buwan na natatakpan. Sa isip ay siya’y laging nakatuon sa patutot, at di naglaon ay tinalikuran ang sariling dharma.

Verse 64

तामेव तोषयामास पित्र्येणार्थेन यावता । ग्राम्यैर्मनोरमै: कामै: प्रसीदेत यथा तथा ॥ ६४ ॥

Kaya ginugol ni Ajāmila ang lahat ng yamang minana sa ama upang pasayahin ang patutot. Upang manatili siyang nalulugod, naghandog siya ng sari-saring makamundong aliw at tinalikuran ang mga tungkuling brahmana.

Verse 65

विप्रां स्वभार्यामप्रौढां कुले महति लम्भिताम् । विससर्जाचिरात्पाप: स्वैरिण्यापाङ्गविद्धधी: ॥ ६५ ॥

Dahil tinusok ng mapagnasang sulyap ng patutot ang kanyang pag-iisip, ang brahmanang si Ajāmila ay napasangkot sa mga kasalanan kasama niya. Di naglaon, iniwan pa niya ang kanyang napakagandang batang asawa na mula sa marangal na angkan ng brahmana.

Verse 66

यतस्ततश्चोपनिन्ये न्यायतोऽन्यायतो धनम् । बभारास्या: कुटुम्बिन्या: कुटुम्बं मन्दधीरयम् ॥ ६६ ॥

Bagaman isinilang sa angkan ng brāhmaṇa, dahil sa pakikisama sa isang patutot ay naging mapurol ang isip niya. Sa tama man o mali, kung paano man, nag-ipon siya ng salapi at ginamit iyon upang buhayin ang pamilya ng babae kasama ang mga anak nito.

Verse 67

यदसौ शास्त्रमुल्लङ्‌घ्य स्वैरचार्यतिगर्हित: । अवर्तत चिरं कालमघायुरशुचिर्मलात् ॥ ६७ ॥

Nilabag niya ang mga tuntunin ng śāstra at namuhay nang matagal sa mapag-imbot na asal na kapintasan. Sa pagkain ng pagkaing niluto ng patutot, napuno siya ng kasalanan, naging marumi, at nalulong sa mga ipinagbabawal na gawain.

Verse 68

तत एनं दण्डपाणे: सकाशं कृतकिल्बिषम् । नेष्यामोऽकृतनिर्वेशं यत्र दण्डेन शुद्ध्यति ॥ ६८ ॥

Dahil hindi siya nagsagawa ng pagtubos-sala, kailangan naming dalhin ang makasalanang ito sa harap ni Yamarāja, ang may hawak ng pamalo ng parusa. Doon, ayon sa bigat ng kanyang kasalanan, paparusahan siya at sa parusang iyon siya lilinisin.