Adhyaya 3

Sutra 1

दुर्गजनपदशक्त्या भृत्यकर्म समुदयपादेन स्थापयेत्कार्यसाधनसहेन वा भृत्यलाभेन ॥ कZ_०५.३.०१ ॥

Gamit ang kakayahan ng mga kuta at kanayunan, dapat itakda ng hari ang gawain at kabayaran ng mga lingkod/opisyal sa pamamagitan ng bahagi sa ani; o (bilang alternatibo) sa pamamagitan ng pagbibigay sa kanila ng pakinabang na nakatali sa matagumpay na pagtapos ng mga gawain.

Sutra 2

शरीरमवेक्षेत न धर्मार्थौ पीडयेत् ॥ कZ_०५.३.०२ ॥

Dapat niyang pangalagaan ang kanyang katawan (kalusugan) at huwag pahirapan o pinsalain ang dharma at artha.

Sutra 3

ऋत्विगाचार्यमन्त्रिपुरोहितसेनापतियुवराजराजमातृराजमहिष्योऽष्टचत्वारिंशत्साहस्राः ॥ कZ_०५.३.०३ ॥

Para sa ṛtvij (paring saserdote sa paghahandog), ācārya (guro ng hari), ministro, purohita (punong kapelyan), punong kumander, prinsipe tagapagmana, reyna-ina, at pangunahing reyna(ng mga reyna), ang sahod/ayuda ay apatnapu’t walong libo (taun-taon).

Sutra 4

एतावता भरणेनानास्पद्यत्वमकोपकं चैषां भवति ॥ कZ_०५.३.०४ ॥

Sa ganitong antas ng pag-alaga/pagpapanatili, hindi sila madaling masuhulan o mahikayat, at hindi rin sila magtatampo o magagalit.

Sutra 5

दौवारिकान्तर्वंशिकप्रशास्तृसमाहर्तृसंनिधातारश्चतुर्विंशतिसाहस्राः ॥ कZ_०५.३.०५ ॥

Para sa dauvārika (tagapamahala ng pinto/chamberlain), antarvaṃśika (opisyal ng panloob na palasyo), praśāstṛ (tagapangasiwa/tagapagpatupad ng disiplina), samāhartṛ (punong tagasingil ng kita/buwis), at saṃnidhātṛ (ingat-yaman/tagapangalaga ng imbakan), ang sahod/ayuda ay dalawampu’t apat na libo.

Sutra 6

एतावता कर्मण्या भवन्ति ॥ कZ_०५.३.०६ ॥

Sa antas (ng suporta) na ito, nananatili silang epektibo sa kanilang gawain.

Sutra 7

कुमारकुमारमातृनायकपौरव्यावहारिककार्मान्तिकमन्त्रिपरिषद्राष्ट्रान्तपालाश्च द्वादशसाहस्राः ॥ कZ_०५.३.०७ ॥

Para sa mga tagapaglingkod ng prinsipe (kumāra-), ang sambahayan/establisimyento ng ina ng prinsipe, ang pinuno/kapitan (nāyaka), ang tagapangasiwa ng lungsod (paura), ang opisyal na panghukuman (vyāvahārika), ang tagapangasiwa ng mga pagawaan/industriya (kārmāntika), ang mga kasapi/sekretaryat ng konseho ng mga ministro (mantri-pariṣad), at ang mga bantay-hangganan (rāṣṭrānta-pāla), ang stipend ay labindalawang libo.

Sutra 8

स्वामिपरिबन्धबलसहाया ह्येतावता भवन्ति ॥ कZ_०५.३.०८ ॥

Sa antas na ito, nagiging nakatali sila sa panginoon (ang hari) at naglilingkod bilang mga tagasuporta ng kanyang kapangyarihan.

Sutra 9

श्रेणीमुख्या हस्त्यश्वरथमुख्याः प्रदेष्टारश्चाष्टसाहस्राः ॥ कZ_०५.३.०९ ॥

Para sa mga pinuno ng guild (śreṇīmukhya), mga pinuno ng yunit ng elepante, kabayo, at karwahe, at mga pradeṣṭṛ (lokal na opisyal na panghukuman/pampaparusa), ang stipend ay walong libo.

Sutra 10

स्ववर्गानुकर्षिणो ह्येतावता भवन्ति ॥ कZ_०५.३.१० ॥

Sa antas na ito, nagiging may kakayahan silang hilahin at isama ang sarili nilang pangkat (patungo sa direksiyon ng hari).

Sutra 11

पत्त्यश्वरथहस्त्यध्यक्षा द्रव्यहस्तिवनपालाश्च चतुःसाहस्राः ॥ कZ_०५.३.११ ॥

Para sa mga tagapangasiwa ng impanterya, kabalyeriya, mga karwahe-pandigma, at mga elepante, at para sa mga tagapag-ingat ng imbakan, mga tagahawak ng elepante, at mga bantay-gubat, ang sahod ay apat na libo.

Sutra 12

रथिकानीकस्थचिकित्सकाश्वदमकवर्धकयो योनिपोषकाश्च द्विसाहस्राः ॥ कZ_०५.३.१२ ॥

Para sa mga mandirigmang nakasakay sa karwahe, mga manggagamot na nakatalaga sa mga yunit-militar, mga tagasanay ng kabayo at tagapagpaunlad ng lahi ng kabayo, at mga tagapag-alaga/tagapagparami ng mga alagang hayop, ang sahod ay dalawang libo.

Sutra 13

कार्तान्तिकनैमित्तिकमौहूर्तिकपौराणिकसूतमागधाः पुरोहितपुरुषाः सर्वाध्यक्षाश्च साहस्राः ॥ कZ_०५.३.१३ ॥

Ang mga kārtāntika, mga tagapagpaliwanag ng palatandaan (naimittika), mga astrologo (mauhūrtika), mga dalubhasa sa Purāṇa, mga sūta, mga māgadha, mga tauhan ng purohita, at lahat ng mga tagapangasiwa (adhyakṣa) ay dapat nasa antas na isang libo (paṇa).

Sutra 14

शिल्पवन्तः पादाताः संख्यायकलेखकादिवर्गश्च पञ्चशताः ॥ कZ_०५.३.१४ ॥

Ang mga bihasang kawal-lakad, at ang pangkat na binubuo ng mga tagabilang/tagatuos (saṃkhyāyaka), mga eskriba (lekhaka), at mga katulad na tauhan ay dapat nasa antas na limang daan (paṇa).

Sutra 15

कुशीलवास्त्वर्धतृतीयशताः द्विगुणवेतनाश्चैषां तूर्यकराः ॥ कZ_०५.३.१५ ॥

Ang mga tagapaglibang/tagapagtanghal (kuśīlavas) ay nasa antas na 250 (paṇa); sa kanila, ang mga tumutugtog ng mga instrumentong pangmusika (tūryakaras) ay tumatanggap ng dobleng bayad.

Sutra 16

कारुशिल्पिनो विंशतिशतिकाः ॥ कZ_०५.३.१६ ॥

Ang mga artesano at mga manggagawang bihasa (kārus at śilpins) ay nasa antas na 2,000 (paṇa).

Sutra 17

चतुष्पदद्विपदपरिचारकपारिकर्मिकाउपस्थायिकपालकविष्टिबन्धकाः षष्टिवेतनाः आर्ययुक्तारोहकमाणवकशैलखनकाः सर्वोपस्थायिनश्च ॥ कZ_०५.३.१७ ॥

Ang mga tagapag-alaga ng hayop na apat ang paa at dalawang paa, mga manggagawang pangserbisyo (pārikarmika), mga tagapaglingkod/katulong (upasthāyika), mga tagapagbantay/guwardiya (pālaka), at mga tagapag-ayos ng sapilitang paggawa (viṣṭibandhaka)—ay tatanggap ng sahod na animnapu (paṇa); gayundin ang mga ārya-yukta, mga mangangabayo, mga baguhan/nagsasanay, mga tagatibag ng bato/tagamina (śailakhanaka), at lahat ng pangkalahatang tagapaglingkod.

Sutra 18

आचार्या विद्यावन्तश्च पूजावेतनानि यथार्हं लभेरन्पञ्चशतावरं सहस्रपरम् ॥ कZ_०५.३.१८ ॥

Ang mga guro at mga taong may malawak na kaalaman ay dapat tumanggap ng parangal na bayad at kabayaran ayon sa karapat-dapat—hindi bababa sa limang daan at hanggang isang libo (paṇa).

Sutra 19

दशपणिको योजने दूतो मध्यमः दशोत्तरे द्विगुणवेतन आयोजनशतादिति ॥ कZ_०५.३.१९ ॥

Ang mensaherong nasa gitnang antas ay babayaran ng sampung (paṇa) bawat yojana; lampas sa sampung (yojana) ay dodoblehin ang bayad—kaya hanggang isang daang yojana.

Sutra 20

समानविद्येभ्यस्त्रिगुणवेतनो राजा राजसूयादिषु क्रतुषु ॥ कZ_०५.३.२० ॥

Sa mga paghahandog na tulad ng rājasūya, ang hari ay dapat tumanggap ng kabayarang tatlong ulit kumpara sa iba na may kaparehong kaalaman.

Sutra 21

राज्ञः सारथिः साहस्रः ॥ कZ_०५.३.२१ ॥

Ang tagapagmaneho ng karwahe ng hari ay nasa antas na isang libo (paṇa) ang sahod.

Sutra 22

कापटिकोदास्थितगृहपतिकवैदेहकतापसव्यञ्जनाः साहस्राः ॥ कZ_०५.३.२२ ॥

Ang mga mapanlinlang na operatiba (kāpaṭika), mga udāsthita, mga ahenteng may-ari ng sambahayan (gṛhapatika), mga vaidehaka, mga ahenteng asetiko (tāpasa), at mga “nakabalatkayo”/pangtakip na operatiba (vyañjana) ay nasa antas na isang libo (paṇa).

Sutra 23

ग्रामभृतकसत्त्रितीक्ष्णरसदभिक्षुक्यः पञ्चशताः ॥ कZ_०५.३.२३ ॥

Ang mga kumikilos bilang mga upahang manggagawa ng nayon (grāma-bhṛtaka), tagapangasiwa ng bahay-kainang pampubliko (sattri), mga operatibang matalas/malupit (tīkṣṇa-rasa), at mga ahenteng parang pulubi (bhikṣukī) ay binabayaran ng limang daan (yunit).

Sutra 24

चारसंचारिणोऽर्धतृतीयशताः प्रयासवृद्धवेतना वा ॥ कZ_०५.३.२४ ॥

Ang mga gumagalaw na operatiba ng intelihensiya (cāra-saṃcārin) ay binabayaran ng 250 (yunit), o higit pa kung ang atas ay nangangailangan ng pambihirang pagsisikap (dagdag para sa hirap).

Sutra 25

शतवर्गसहस्रवर्गाणामध्यक्षा भक्तवेतनलाभमादेशं विक्षेपं च कुर्युः ॥ कZ_०५.३.२५ ॥

Ang mga tagapangasiwa ng mga yunit na tig-100 at tig-1,000 ay dapat magtakda at mag-ayos ng (i) rasyon/allowance at sahod, (ii) mga pinahihintulutang pakinabang/karapatan, at (iii) pagtalaga/paglilipat (vikṣepa).

Sutra 26

अविक्षेपो राजपरिग्रहदुर्गराष्ट्ररक्षावेक्षणेषु च ॥ कZ_०५.३.२६ ॥

Hindi dapat magsagawa ng paglilipat o muling pagtalaga (avikṣepa) sa mga usaping may kinalaman sa ari-arian/pasilidad ng hari, seguridad ng kuta, pagprotekta sa kaharian, at mga tungkuling inspeksiyon/pangangalaga.

Sutra 27

नित्यमुख्याः स्युरनेकमुख्याश्च ॥ कZ_०५.३.२७ ॥

Dapat silang magkaroon ng mga permanenteng pinuno, at maaari ring magkaroon ng maraming pinuno (kung kinakailangan).

Sutra 28

कर्मसु मृतानां पुत्रदारा भक्तवेतनं लभेरन् ॥ कZ_०५.३.२८ ॥

Ang mga anak na lalaki at mga asawa ng mga namatay habang nasa tungkulin ay dapat tumanggap ng rasyon at sahod.

Sutra 29

बालवृद्धव्याधिताश्चैषामनुग्राह्याः ॥ कZ_०५.३.२९ ॥

Sa kanila, ang mga bata, matatanda, at maysakit ay dapat suportahan nang may natatanging pag-aalaga.

Sutra 30

प्रेतव्याधितसूतिकाकृत्येषु चैषामर्थमानकर्म कुर्यात् ॥ कZ_०५.३.३० ॥

Sa mga usaping may kinalaman sa mga ritwal sa libing, karamdaman, at mga tungkuling kaugnay ng panganganak, dapat magbigay ang estado ng tulong sa pera, dangal/katayuan, at kinakailangang serbisyo.

Sutra 31

अल्पकोशः कुप्यपशुक्षेत्राणि दद्यात् अल्पं च हिरण्यम् ॥ कZ_०५.३.३१ ॥

Kapag maliit ang kabang-yaman, dapat siyang magbigay ng mga kalakal, alagang hayop, at lupa, at kaunting ginto (salaping cash) lamang.

Sutra 32

शून्यं वा निवेशयितुमभ्युत्थितो हिरण्यमेव दद्यात् न ग्रामं ग्रामसंजातव्यवहारस्थापनार्थम् ॥ कZ_०५.३.३२ ॥

Kung isinasagawa niya ang paninirahan sa isang bakanteng lugar, dapat siyang magbigay ng salapi (ginto) lamang, hindi ng isang nayon—upang hindi maantala ang naitatag nang mga transaksiyon at pamamahala ng umiiral na nayon.

Sutra 33

एतेन भृतानामभृतानां च विद्याकर्मभ्यां भक्तवेतनविशेषं च कुर्यात् ॥ कZ_०५.३.३३ ॥

Sa parehong paraan, dapat din niyang itakda ang magkakaibang rasyon at sahod para sa mga tauhang may suweldo at walang suweldo, ayon sa antas ng pagsasanay/kasanayan (vidyā) at sa gawaing isinagawa (karma).

Sutra 34

षष्टिवेतनस्याढकं कृत्वा हिरण्यानुरूपं भक्तं कुर्यात् ॥ कZ_०५.३.३४ ॥

Gamit ang isang āḍhaka (sukat ng butil) bilang pamantayang tumutugma sa antas-sahod na animnapu, dapat niyang itakda ang rasyong alawans ayon sa proporsyon ng bahaging salapi (hiraṇya).

Sutra 35

पत्त्यश्वरथद्विपाः सूर्योदये बहिः संधिदिवसवर्जं शिल्पयोग्याः कुर्युः ॥ कZ_०५.३.३५ ॥

Ang impanterya, kabalyeriya, mga yunit ng karwahe, at mga elepante ay dapat, sa pagsikat ng araw at sa labas ng pamayanan, magsagawa ng mga pagsasanay sa kasanayan—maliban sa mga araw ng kasunduan/tigilan-putukan.

Sutra 36

तेषु राजा नित्ययुक्तः स्यात् अभीक्ष्णं चैषां शिल्पदर्शनं कुर्यात् ॥ कZ_०५.३.३६ ॥

Dapat manatiling laging nakatuon ang hari sa mga bagay na ito at dapat niyang madalas na siyasatin ang kanilang pagsasanay at kahusayang teknikal.

Sutra 37

कृतनरेन्द्राङ्कं शस्त्रावरणमायुधागारं प्रवेशयेत् ॥ कZ_०५.३.३७ ॥

Ang mga sandata at baluting may opisyal na tatak ng hari ay dapat ipasok sa imbakan ng sandata ng estado.

Sutra 38

अशस्त्राश्चरेयुः अन्यत्र मुद्रानुज्ञातात् ॥ कZ_०५.३.३८ ॥

Dapat silang kumilos nang walang sandata—maliban sa mga lugar na pinahihintulutan sa pamamagitan ng permit na may selyo.

Sutra 39

नष्टं विनष्टं वा द्विगुणं दद्यात् ॥ कZ_०५.३.३९ ॥

Para sa ari-ariang nawala o nasira, dapat siyang magbayad ng dobleng kabayaran.

Sutra 40

विध्वस्तगणनां च कुर्यात् ॥ कZ_०५.३.४० ॥

Dapat din niyang gumawa ng talaan/pagtutuos ng mga napinsala o nawasak.

Sutra 41

सार्थिकानां शस्त्रावरणमन्तपाला गृह्णीयुः समुद्रमवचारयेयुर्वा ॥ कZ_०५.३.४१ ॥

Dapat kunin sa pangangalaga ng mga bantay-hangganan/bantay-daan ang mga sandata at baluti ng mga mangangalakal na karaban, o kung hindi, ituro sa kanila na dumaan sa rutang-dagat.

Sutra 42

यात्रामभ्युत्थितो वा सेनामुद्योजयेत् ॥ कZ_०५.३.४२ ॥

Kapag siya ay bumangon upang magsagawa ng isang ekspedisyon (yātrā), dapat niyang ihanda ang hukbo at mobilisahin ito.

Sutra 43

ततो वैदेहकव्यञ्जनाः सर्वपण्यान्यायुधीयेभ्यो यात्राकाले द्विगुणप्रत्यादेयानि दद्युः ॥ कZ_०५.३.४३ ॥

Pagkatapos nito, ang mga tagapagtustos na Vaidehaka ng mga pampalasa at iba pang paninda sa pamilihan ay dapat magbigay sa mga kawal, sa oras ng pagmamartsa, ng lahat ng kalakal bilang paunang abono na sisingilin pabalik nang doble (ibig sabihin, babayaran pabalik nang dalawang ulit sa dami/halaga).

Sutra 44

एवं राजपण्ययोगविक्रयो वेतनप्रत्यादानं च भवति ॥ कZ_०५.३.४४ ॥

Sa gayon, nagreresulta ang (i) organisadong pagbebenta/paglalabas ng mga kalakal ng hari at (ii) pagbawi/pagsasaayos ng sahod (sa pamamagitan ng pagbabayad balik/pag-aaccount).

Sutra 45

एवमवेक्षितायव्ययः कोशदण्डव्यसनं नावाप्नोति ॥ कZ_०५.३.४५ ॥

Kapag ang kita at gastos ay nababantayan nang ganito, hindi magkakaroon ng mga kapahamakan na tumatama sa kabang-yaman at sa aparatong pamimilit (multa/parusa).

Sutra 46

इति भक्तवेतनविकल्पः ॥ कZ_०५.३.४६ ॥

Sa gayon nagtatapos ang hanay ng mga alternatibo tungkol sa rasyon at sahod.

Sutra 47

दण्डवृद्धाश्च जानीयुः शौचाशौचमतन्द्रिताः ॥ कZ_०५.३.४७च्द् ॥

At yaong mga bihasa sa disiplina/parusa ay dapat malaman (at bantayan) kung alin ang malinis at alin ang marumi, na laging mapagmatyag at walang patid.