Adhyaya 342

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे अभिनयादिनिरूपणं नामैकचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्विचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शब्दालङ्काराः अग्निरुचाच स्यादावृत्तिरनुप्रासो वर्णानां पदवाक्ययोः एकवर्णानेकवर्णावृत्तेर्वर्णगुणो द्विधा

Kaya nga, sa Agni Mahāpurāṇa, natapos ang kabanata 341 sa bahaging ukol sa alankāra, na tinatawag na “Paglalarawan ng Pag-arte (abhinaya) at mga kaugnay na paksa.” Ngayon ay nagsisimula ang kabanata 342: “Mga Palamuting Pandiwa (nakabatay sa tunog).” Wika ni Agni: Ang anuprāsa (aliterasyon) ay ang pag-uulit (āvṛtti) ng mga ponema (varṇa) sa mga salita at pangungusap; ayon sa pag-uulit ng iisang ponema o ng maraming ponema, ang palamuting ponetiko (varṇa-guṇa) ay may dalawang uri.

Verse 2

एकवर्णगतावृत्तेर्जायन्ते पञ्च वृत्तयः मधुरा ललिता प्रौटा भद्रा परुषया सह

Mula sa vṛtti na umuusad sa iisang nangingibabaw na tunog (ekavarṇa), lumilitaw ang limang paraan ng estilo: Madhurā (matamis), Lalitā (marikit at banayad), Prauḍhā (hinog at mabigat), Bhadrā (mabuti at mapalad), kasama ang Paruṣā (magaspang).

Verse 3

मधुरायाश् च वर्गन्तादधो वर्ग्या रणौ स्वनौ ह्रस्वस्वरेणान्तरितौ संयुक्तत्वं नकारयोः

At sa tuntuning Madhurā, ang mga titik ng uring kaagad na nasa ibaba ng dulo ng isang varga ay ang dalawang may-tinig na ra at ṇa; kapag pinagitan ng maikling patinig, ang dalawang tunog na ‘na’ ay itinuturing na bumubuo ng pinagsamang katinig (conjunct/cluster).

Verse 4

न कार्या वर्ग्यवर्णानामावृत्तिः पञ्चमाधिका महाप्राणोष्मसंयोगप्रविमुक्तलघूत्तरौ

Sa mga katinig ng isang varga (guttural, palatal, retroflex, dental, labial), hindi dapat gawin ang pag-uulit nang lampas sa ikalima, ibig sabihin lampas sa pang-ilong na titik ng pangkat. At sa pagbibilang na metriko/ponetiko, ang mga sumusunod na pantig ay itinuturing na “magaan” sa dalawang kalagayan: yaong hindi nakaugnay sa mahāprāṇa (malakas na aspirate) at yaong hindi nakaugnay sa ūṣman (sibilant/aspirate na tunog).

Verse 5

ललिता बलभूयिष्ठा प्रौटा या पणवर्गजा ऊर्ध्वं रेफेण युज्यन्ते नटवर्गोनपञ्चमाः

Ang mga titik na tinatawag na lalitā, balabhūyiṣṭhā, at prauḍhā—yaong nagmumula sa pa-varga—kapag isinama sa repha (r) na inilalagay sa itaas, ay dapat iugnay sa mga titik ng ṭa-varga na hindi kabilang sa ikalima (hindi ang pang-ilong) ng pangkat.

Verse 6

भद्रायां परिशिष्टाः स्युः परुषा साभिधीयते भवन्ति यस्यामूष्माणः संयुक्तास्तत्तदक्षरैः

Sa pangkat na tinatawag na Bhadrā, kabilang ang mga natitirang titik; ang pangkat na iyon ay tinatawag na “Paruṣā” (uri ng mabagsik o magaspang na tunog), kung saan ang mga ūṣmāṇa (mga sibilante/aspiradong tunog) ay lumilitaw na kaakibat ng kani-kanilang mga titik.

Verse 7

अकारवर्जमावृत्तिः स्वराणामतिभूयसी अनुस्वारविसर्गौ च पारुष्याय निरन्तरौ

Ang labis na pag-uulit ng mga patinig—maliban sa titik na “a”—at ang tuluy-tuloy na paggamit ng anusvāra at visarga ay nagdudulot ng kabagsikan o gaspang ng tunog (pāruṣya).

Verse 8

शषसा रेफसंयुक्ताश्चाकारश्चापि भूयसा रशौ घनाविति ञ महाप्राणोष्मसंयोगादवियुक्तलघूत्तराविति ट ललिता वनभूयिष्ठेति ख ललिता वत्सभूयिष्ठेति ट अन्तस्थाभिन्नमाभ्याञ्च हः पारुष्याय संयुतः

Kapag ang śa/ṣa/sa ay pinagsama sa repha (r), at lalo na kapag may mahabang ā na nauuna, sa pagkakasunod na “raśau” ang tunog ay dapat ituring na “siksik/mabigat,” ibig sabihi’y binibigkas nang mas buo at mas mabigat ang artikulasyon. Mula sa pagsasanib ng mahāprāṇa (malakas na aspirado) at ūṣman (sibilante), itinuturo na ang kasunod na tunog ay “hindi nahihiwalay,” na ang magaan at mabigat na sangkap ay lumilitaw ayon sa ayos. Sa pariralang “lalitā vanabhūyiṣṭh-” ito’y ipinakikita sa kha; sa “lalitā vatsabhūyiṣṭh-” ipinakikita sa ṭa. At ang ha, kapag ikinabit sa mga semivowel at sa mga hanay ng stop, ay nagbubunga ng gaspang (pāruṣya) sa pagbigkas.

Verse 9

अन्यथापि गुरुर्वर्णः संयुक्तेपरिपन्थिनि पारुष्यायादिमांस्तत्र पूजिता न तु पञ्चमो

Kahit sa ibang paraan (na maaari sanang ituring na magaan), ang pantig ay dapat ituring na mabigat kapag nahahadlangan ng pinagsamang katinig; sa hanay na nagsisimula sa “pāruṣyā”, tinatanggap ang tuntuning iyon, ngunit hindi tinatanggap ang ikalima (na kaso o pagpipilian).

Verse 10

क्षेपे शब्दानुकारे च परुषापि प्रयुज्यते कर्णाटी कौन्तली कौन्ती कौङ्कणी वामनासिका

Ang salitang “paruṣā” ay ginagamit din sa kahulugang “paghagis/panunukso” at sa kahulugang “panggagaya ng tunog”; at ginagamit din itong katawagang may kaugnayan sa Karṇāṭī, Kauntalī, Kauntī, Kauṅkaṇī, at Vāmanāsikā (mga baryanteng panrehiyon/pangponetika).

Verse 11

द्रावणी माधवी पञ्चवर्णान्तस्थोष्मभिः क्रमात् अनेकवर्णावृत्तिर्या भिन्नार्थप्रतिपादिका

Ang Drāvaṇī at Mādhavī ay mga metro/anyo ng taludtod na binubuo, ayon sa wastong pagkakasunod, ng limang uri ng katinig—mga varga (pigil na tunog), mga semibokal, at mga sibilante/aspirado. Ang maramihang-pantig na padron ng metro na nagpapahayag ng magkakaibang kahulugan ay siyang tinatawag/itinuturing na ganito.

Verse 12

यमकं साव्यपेतञ्च व्यपेतञ्चेति तद्द्विधा आनन्तर्यादव्यपेतं व्यपेतं व्यवधानतः

Ang yamaka (palamuting lapat o pag-uulit ng tunog/salita) ay may dalawang uri: (1) avyapeta at (2) vyapeta. Ang avyapeta ay nagmumula sa agarang pagkakadikit ng inuulit na tunog/salita; ang vyapeta naman ay nagmumula kapag may pagitan o paghihiwalay sa pagitan ng mga pag-uulit.

Verse 13

द्वैविध्येनानयोः स्थानपादभेदाच्चतुर्विधम् आदिपादादिमध्यान्तेष्वेकद्वित्रिनियोगतः

Sa dalawang pag-uuring ito, at sa pagkakaiba ng mga puwesto at mga pāda (bahagi ng metro), nagiging apat ang anyo. Sa unang pāda, at sa mga puwestong simula, gitna, at wakas (sa loob ng taludtod), may paglalapat sa pamamagitan ng pagtatalaga ng isa, dalawa, o tatlo (yunit).

Verse 14

सप्तधा सप्तपूर्वेण चेत् पादेनोत्तरोत्तरः एकद्वित्रिपदारम्भस्तुल्यः षोढा तदापरं

Kung susundan ang bawat pāda, at bibilangin ang bawat kasunod na (yunit) ayon sa naunang sukat na pitong-anyo, kung gayon ang padron na nagsisimula sa pagbubukas na isang-, dalawang-, at tatlong-pāda ay kapareho ng uri; pagkatapos nito, ito’y binibilang bilang labing-anim na anyo.

Verse 15

तृतीयं त्रिविधं पादस्यादिमध्यान्तगोचरम् पादान्तयमकञ्चैव काञ्चीयमकमेव च

Ang ikatlong uri ng yamaka ay tatluhan, na gumagana sa loob ng isang pāda sa paglitaw sa simula, gitna, o wakas. Kasama rin dito ang “yamaka sa dulo ng pāda” at ang “kāñcī-yamaka” (uri ng ‘sinturong-baywang’).

Verse 16

संसर्गयमकञ्चैव विक्रान्तयमकन्तथा पादादियमकञ्चैव तथाम्रेडितमेव च

Kasama rin ang ‘Saṃsarga-yamaka’, at gayundin ang ‘Vikrānta-yamaka’; mayroon ding ‘Pādādi-yamaka’, at pati ang ‘Āmreḍita’ (ang anyong inuulit) ay dapat maunawaang mga dagdag na uri.

Verse 17

चतुर्व्यवसितञ्चैव मालायमकमेव च दशधा यमकं श्रेष्ठं तद्भेदा बहवो ऽपरे

Naririyan din ang ‘Caturvyavasita’ at ang ‘Mālā-yamaka’—ang yamaka ay pinakamainam na maunawaang may sampung anyo; bukod dito, marami pa itong ibang mga sangay na uri.

Verse 18

स्वतन्त्रस्यान्यतन्त्रस्य पदस्यावर्तना द्विधा बालवासिकेति ख , ट च वनवासिकेति ञ पूर्वपूर्वेणेति ज , ञ , ट च सम्बन्धयमकश् चैवेति ख भिन्नप्रयोजनपदस्यावृत्तिं मनुजा विदुः

Ang pag-uulit (āvartanā) ng isang salita—maging ito’y nakatatayong mag-isa (svatantra) o nakasalalay sa ibang salita (anyatantra)—ay may dalawang uri: (1) bālavāsikā at (2) vanavāsikā. Tinatawag din itong “pūrvapūrveṇa” (pag-uulit sa naunang mga puwesto), at tinatawag pang “sambandha-yamaka” (yamaka ng ugnayan). Nauunawaan ng mga pantas na ito’y pagbalik ng parehong salita ngunit may ibang layon (ibang tinutukoy na diwa o tungkulin).

Verse 19

द्वयोरावृत्तपदयोः समस्ता स्यात्समासतः असमासात्तयोर्व्यस्ता पादे त्वेकत्र विग्रहात्

Kapag ang dalawang pāda (bahagi ng sukat) ay may inuulit na pananalita, ituring silang ‘samastā’ (pinag-isa) sa pamamagitan ng tuntunin ng samāsa. Ngunit kung hindi pinagsama (asamāsa), ang dalawa ay ‘vyastā’ (pinaghiwalay); at sa loob ng iisang pāda, ang paghihiwalay ay itinatakda kung saan may malinaw na pagsusuri (vigraha).

Verse 20

वाक्यस्यावृत्तिरप्येवं यथासम्भवमिष्यते अलङ्काराद्यनुप्रासो लघुमध्येवमर्हणात् *

Kaya nito, tinatanggap din ang pag-uulit ng isang pangungusap, hangga’t maaari. Ngunit ang anuprāsa (pagkakatugma ng tunog/aliterasyon) at mga kaugnay na palamuti ay dapat gamitin nang magaan o katamtaman, sapagkat ang labis ay hindi nararapat.

Verse 21

यया कयाचिद्वृत्या यत् समानमनुभूयते तद्रूपादिपदासत्तिः सानुप्रसा रसावहा

Yaong kung saan, sa alinmang paraan ng pagpapahayag, nararanasan ang diwa ng pagkakatulad—ang angkop na paglalagay ng mga salita na may pagkakahawig sa anyo at iba pa—ay tinatawag na Anuprāsa, at ito’y tagapagdala ng lasap-estetiko (rasa).

Verse 22

गोष्ठ्यां कुतूहलाध्यायी वाग्बन्धश्चित्रमुच्यते प्रश्नः प्रहेलिका गुप्तं च्युतदत्ते तथोभयम्

Sa isang pagtitipon, ang pagbubuo ng pananalita na pumupukaw ng pag-uusisa ay tinatawag na ‘citra’ (kamangha-manghang taludtod/anyo). Ang ‘praśna’ ay tanong; ang ‘prahelikā’ ay palaisipan. Ang ‘gupta’ (nakatagong anyo) ay yaong ikinukubli ang nilalayong diwa; ang ‘cyuta-datta’ ay yaong may inilipat at saka muling ibinigay; at ang ‘tathā-ubhayam’ ay yaong pinagsasama ang dalawa (pagkukubli at paglipat).

Verse 23

समस्या सप्त तद्भेदा नानार्थस्यानुयोगतः यत्र प्रदीयते तुल्यवर्णविन्यासमुत्तरं

Ang patulang ‘samasyā’ ay may pitong uri, na pinag-iiba ayon sa pag-uudyok ng isang pahayag na maraming kahulugan; yaong uri kung saan ibinibigay ang sagot na may ayos ng mga titik na kapareho (sa padron) ng mga salitang ibinigay.

Verse 24

स प्रश्नः स्यादेकपृष्टद्विपृष्टोत्तरभेदतः द्विधैकपृष्टो द्विविधः समस्तो व्यस्त एव च

Ang ‘praśna’ (tanong) ay inuuri ayon sa pagkakaiba kung iisa ang pagtatanong o dalawa, at ayon din sa anyo ng sagot. Ang uri ng iisang-tanong ay may dalawang anyo; gayundin ang uri ng dalawang-tanong ay may dalawang anyo—‘pinagsama’ (sabay sinagot) o ‘hiwalay’ (isa-isang sinagot).

Verse 25

द्वयोरप्यर्थयोर्गुह्यमानशब्दा प्रहेलिका सा द्विधार्थो च शाब्दी च तत्रार्थी चार्थबोधतः

Ang ‘prahelikā’ (palaisipan) ay isang pahayag na ang mga salita nito ay ikinukubli kaugnay ng kapwa kahulugan; inuuri rin ito bilang ‘dvidhārtha’ (dalawang-kahulugan) at bilang tayutay na pang-salita, ‘śābdī’. Dito, ang diwa ay nauunawaan ayon sa nilalayong kahulugan (arthabodhataḥ).

Verse 26

शब्दावबोधतः शाब्दी प्राहुः षोढा प्रहेलिकां यस्मिन् गुप्ते ऽपि वाक्याङ्गे भाव्यर्थो ऽपारमार्थिकः

Batay sa pag-unawa sa mga salita, ipinahahayag ng mga pantas na ang bugtong ay “śābdī” (bugtong na pangwika). Sinasabing may labing-anim na uri ito: kahit may bahaging nakatago sa pangungusap, dapat mahinuha ang nilalayong kahulugan; ngunit ang kahulugang iyon ay hindi ang pangunahing (paramārthika, literal) na diwa.

Verse 27

तदङ्गविहिताकाङ्क्षस्तद्गुप्तं गूढमप्यदः यत्रार्थान्तरनिर्भासो वाक्याङ्गच्यवनादिभिः

Ang gayong pahayag ay tinatawag ding gūḍha (“nakatago/palihis”) kapag ang inaasahan (ākāṅkṣā) ay nalilikha ng isang bahagi ng pangungusap, ngunit ang nilalayong diwa ay nananatiling nakubli. Dito, ang paglitaw ng ibang kahulugan (arthāntara-nirbhāsa) ay nagmumula sa mga paraang gaya ng paglilipat o pag-aalis ng mga sangkap ng pangungusap at mga kaugnay na pagbabago sa balangkas.

Verse 28

तदङ्गविहिताकाङ्क्षस्तच्चुतं स्याच्चतुर्विधम् लघुमप्येवमर्हणादिति ट लघुमध्येव वर्हणादिति ज लघुमध्येवमर्हणात्, लघुमप्येवमर्हणात्, लघुमध्येव वर्हणात् एतत् पाठत्रयं न सम्यक् प्रतिभाति स्वरव्यञ्जनविन्दूनां विसर्गस्य च विच्युतेः

Kapag, dahil sa mga tuntuning itinakda ng mga sangkap nito, inaasahang ang isang pantig ay may tiyak na sukat (maikli/mahaba) ngunit lumilihis dito, ang gayong paglihis ay sinasabing may apat na uri. Tungkol naman sa tatlong salit-saling pagbasa—“laghum apy evam arhaṇāt” (ṭa), “laghumadhyeva varhaṇāt” (ja), at “laghumadhyevamarhaṇāt / laghum apy evam arhaṇāt / laghumadhyeva varhaṇāt”—hindi waring wasto ang tatluhang ito, sapagkat may pagkasira sa mga patinig, katinig, mga tuldok/diakritikong pang-ilong, at sa visarga.

Verse 29

दत्तेपि यत्र वाक्याङ्गे द्वितीयोर्थः प्रतीयते दत्तन्तदाहुस्तद्भेदाः स्वराद्यैः पूर्ववन्मताः

Kahit na sa isang sangkap ng pangungusap ay “naibigay na” (datta) ang anyo ng salita, kung may ikalawang kahulugang nauunawaan doon, iyon ay tinatawag na “datta.” At ang mga uri nito—mula sa mga nakabatay sa svara (diin/intonasyon) at iba pa—ay itinuturing na gaya ng naipahayag na noon.

Verse 30

अपनीताक्षरस्थाने न्यस्ते वर्णान्तरे ऽपि च भासते ऽर्थान्तरं यत्र च्युतदत्तं तदुच्यते

Kapag sa puwesto ng inalis na pantig ay naipasok ang ibang titik, at dahil dito’y lumilitaw ang ibang kahulugan, ang kamaliang ito ay tinatawag na cyuta-datta (“nalihis na pagpapalit”).

Verse 31

सुश्लिष्टपद्यमेकं यन्नानाश्लोकांशनिर्मितम् सा ममस्या परस्यात्मपरयोः कृतिसङ्करात्

Ang isang nagkakabuhol-buhol na taludtod na binuo mula sa mga bahagi ng maraming iba’t ibang śloka—ito’y tinatawag na “mama” kapag halo ng sariling likha at likha ng iba; at “parasya” kapag ang sariling likha ay hinaluan ng likha ng ibang may-akda.

Verse 32

दुःखेन कृतमत्यर्थं कविसामर्थ्यसूचकम् दुष्करं नीरसत्वेपि विदग्धानां महोत्सवः

Ang akdang nalikha sa matinding pagsisikap ay malinaw na tanda ng kakayahan ng makata. Kahit kulang sa rasa (lasang-estetiko), ang bagay na mahirap likhain o maisakatuparan ay nagiging dakilang pagdiriwang para sa mga mapanuring connoisseur.

Verse 33

नियमाच्च विदर्भाच बन्धाच्च भवति त्रिधा कवेः प्रतिज्ञा निर्माणरम्यस्य नियमः स्मृतः

Ang panimulang pahayag (pratijñā) ng makata ay may tatlong uri—nagmumula sa (i) niyama, ang tuntunin o pagpipigil; (ii) estilong Vaidarbhī (vidarbha); at (iii) bandha, ang pagkakabigkis ng metro/estruktura. Ito ang inaalala bilang “niyama”, ang prinsipyong gumagabay na nagpapaganda sa pagkakabuo ng akda.

Verse 34

स्थानेनापि स्वरेणापि व्यञ्जनेनापि स त्रिधा विकल्पः प्रातिलोम्यानुलोम्यादेवाभिधीयते

Ang pagbabagong ponetiko (vikalpa) ay may tatlong anyo—mula sa pagbabago ng lugar ng pagbigkas, mula sa pagbabago ng patinig, at mula sa pagbabago ng katinig; at ito’y inilalarawan nang tiyak sa pamamagitan ng prātilomya at anulomya, ang baligtad at tuwirang kaayusan.

Verse 35

प्रतिलोम्यानुलोम्यञ्च शब्देनार्थेन जायते अनेकधावृत्तवर्णविन्यासैः शिल्पकल्पना

Sa pamamagitan ng prātilomya at anulomya—sa antas ng salita at ng kahulugan—sumisibol ang masining na pagbuo ng akda; hinuhubog ito sa pag-aayos ng mga titik sa maraming paraan at sa paulit-ulit na padron ng pagkakalagay.

Verse 36

तत्तत्प्रसिद्धवस्तूनां बन्ध इत्य् अभिधीयते गोमूत्रिकार्धभ्रमणे सर्वतोभद्रमम्बुजम्

Ang inayos na padron (bandha) ay tinatawag na gayon kapag hinubog sa anyo ng mga bagay na kilala. Sa “kalahating ikot ng gomūtrikā” (isang tiyak na paikot/kurbadong ayos), ito’y nagiging mga disenyo na “sarvatobhadra” at “ambuja” (lotus).

Verse 37

चक्रञ्चक्राब्जकं दण्डो मुरजाश्चेति चाष्टधा प्रत्यर्धं प्रतिपादं स्यादेकान्तरसमाक्षरा

Ang mga padron ng metro ay walong uri—tinatawag na Cakra, Cakra, Abjaka, Daṇḍa, Muraja, at iba pa. Sa bawat kalahating taludtod at sa bawat sangkapat na taludtod, ang mga pantig ay dapat ayusin sa paraang salit-salitang magkatugma ang mga titik (isang regular na alternasyon).

Verse 38

द्विधा गोमूत्रिकां पूर्वामाहुरश्वपदां परे अन्त्याङ्गोमूत्रिकां धेनुं जालबन्धं वदन्ति हि

Ang naunang ayos na tinatawag na gomūtrikā ay sinasabing may dalawang uri; may ilan na tumatawag dito na aśvapadā. Ngunit ang gomūtrikā na ang huling bahagi ay inayos nang gayon ay tinatawag na dhenū, at tunay na tinutukoy bilang jāla-bandha (pagkakabigkis na parang lambat).

Verse 39

अर्धाभ्यामर्धपादैश् च कुर्याद्विन्यासमेतयोः जानुबन्धमिति क , ख च न्यस्तानामिह वर्णानामधोधः क्रमभागिनां

Sa paggamit ng dalawang kalahati—at gayundin ng mga kalahating taludtod—dapat gawin ang vinyāsa (pagkakaayos) ng dalawang ito. Dito, ang mga katinig na “ka” at “kha” ay tinatawag na “jānubandha” (kasukasuan ng tuhod); at ang mga letrang inilagay, yaong nasa pagkakasunod ay dapat itakda nang sunod-sunod na pababa (pababa ang ayos).

Verse 40

अधोधःस्थितवर्णानां यावत्तूर्यपदन्नयेत् तुर्यपादान्नयेदूर्ध पादार्धं प्रातिलोम्यतः

Para sa mga pantig na inilagay sa ibaba (sa balangkas ng metro), dapat magpatuloy hanggang sa ikaapat na sangkapat (tūrya-pada). Mula sa ikaapat na sangkapat, saka umakyat paitaas na binabaligtad ang ayos, ayon sa paraang prātilomya (pabalik/retrogrado) sa kabuuan ng kalahating taludtod (pādārdha).

Verse 41

तदेव सर्वतोभद्रं त्रिविधं सरसीरुहं चतुष्पत्रं ततो विघ्नं चतुष्पत्रे उभे अपि

Ang mismong (diyagram) na iyon ang Sarvatobhadra; ang diyagram na lotus (sarasīruha) ay may tatlong uri. Kasunod ang lotus na may apat na talulot, at pagkatapos ang diyagram na panangga sa Vighna (mga hadlang)—kapwa iginuguhit bilang anyong may apat na talulot.

Verse 42

अथ प्रथमपादस्य मूर्धन्यस्त्रिपदाक्षरं सर्वेषामेव पादानामन्ते तदुपजायते

Ngayon, para sa unang pāda, lumilitaw ang isang tatluhang sangkap ng pantig na tinatawag na mūrdhanya (tunog na binibigkas sa pagdikit ng dulo ng dila sa ngalangala, ibig sabihi’y retroflex); ang sangkap ding iyon ay lumilitaw din sa dulo ng lahat ng pāda.

Verse 43

प्राक्पदस्यान्तिमं प्रत्यक् पादादौ प्रातिलोम्यतः अन्त्यपादान्तिमञ्चाद्यपादादावक्षरद्वयं

Sa pamamagitan ng pagbabaligtad (ng ayos) sa simula ng pāda, kunin ang huling pantig ng naunang pāda; gayundin, kunin ang huling pantig ng huling pāda. Kaya sa simula ng unang pāda ay may isang pares ng mga pantig (na dapat kilalanin/idaragdag).

Verse 44

चतुश्छदे भवेदष्टच्छदे वर्णत्रयं पुनः स्यात् षोडशच्छदे त्वेकान्तरञ्चेदेकमक्षरं

Sa sukat na may apat na paa, ito’y itinatakda na maging may walong paa; at sa anyong may walong paa, nararapat na may isang pangkat ng tatlong pantig. Ngunit sa anyong may labing-anim na paa, kung inayos nang salit-salitan, bawat yunit ay isang pantig lamang.

Verse 45

कर्णिकां तोलयेदूर्ध्वं पत्राकाराक्षरावलिं प्रवेशयेत् कर्णिकायाञ्चतुष्पत्रसरोरुहे

Dapat itaas (o markahan) ang karnikā, ang gitnang bahagi/pericarp, at ipasok sa karnikā ang hanay ng mga titik na hugis-talulot, sa loob ng lotus na may apat na talulot.

Verse 46

कर्णिकायां लिखेदेकं द्वे द्वे दिक्षु विदिक्षु च प्रवेशनिर्गमौ दिक्षु कुर्यादष्टच्छदे ऽम्बुजे

Sa perikarp (gitnang ubod) ay isulat ang isang tanda/titik; sa mga pangunahing direksiyon at mga pagitan nito ay tig-dalawa ang isusulat. Sa lotus na may walong talulot, ay ayusin din ang mga pasukan at labasan ayon sa mga direksiyon.

Verse 47

विश्वग्विषमवर्णानां तावत् पत्राबलीजुषां मध्ये समाक्षरन्यासःसरोजे षोडशच्छदे

Sa mandalang lotus na may labing-anim na talulot, matapos ilagay ang mga pantig ng mantra sa hanay ng mga talulot na nagtataglay ng iba-iba at hindi magkakapantay na uri ng mga titik, saka isagawa sa gitna ang samākṣara-nyāsa, ang paglalagay ng magkakatulad na pantig.

Verse 48

द्विधा चक्रं चतुररं षडरन्तत्र चादिमं पूर्वार्धे सदृशा वर्णाः पादप्रथमपञ्चमाः

Dito (sa tuntuning metrikal), ang “gulong” ay hinahati sa dalawa; may apat na spoke at saka anim na spoke, at ang unang ayos ang itinuturing na pangunahing. Sa unang kalahati, ang mga pantig sa una at ikalimang puwesto ng bawat pāda (kapat na taludtod) ay magkatulad at tumutugma.

Verse 49

अयुजो ऽश्वयुजश् चैव तुर्यावप्यष्टमावपि तस्योपपादप्राक्प्रत्यगरेषु च यथाक्रमं

Gayundin, (ang mga nakṣatra) ay inaayos bilang: ang pangkat na di-pares, Aśvayujā, ang ikaapat at ang ikawalo; at ayon sa wastong pagkakasunod, ilalagay ang mga ito sa mga pantulong na bahagi nito—sa paa, sa silangang panig, at sa kanlurang panig.

Verse 50

स्यात्पादार्धचतुष्कन्तु नाभौ तस्याद्यमक्षरं पश्चिमारावधि नयेन्नेमौ शेषे पदद्वयी

Kapag ang taludtod ay may apat na pāda, kunin ang unang pantig at ilagay sa “pusod” (gitnang dugtungan) nito, saka dalhin ang paghahati hanggang sa hanggahang kanluran; sa natitira, dalawang pāda ang maiiwang nakabukod (para sa pag-aayos).

Verse 51

तृतीयं तुर्यपादान्ते प्रथमौ सदृशावुभौ वर्णौ पादत्रयस्यापि दशमः सदृशो यदि

Kung sa dulo ng ikaapat na pāda ang ikatlong pantig (mula sa dulo) ay tumutugma, at sa unang tatlong pāda ang unang dalawang pantig ay magkakatulad, at ang ikasampung pantig (bilang sa loob ng pāda) ay kapareho rin, kung gayon ang taludtod ay makikilala ayon sa gayong padron.

Verse 52

प्रथमे चरमे तस्य षड्तर्णाः पथिमे यदि भवन्ति द्व्यन्तरं तर्हि वृहच्च क्रमुदाहृतं

Kung sa unang at huling bahagi (pāda) ng sukat na iyon ay may tig-anim na yunit na tāra (mātrā/yunit ng kumpas) sa bawat pāda, at sa gitna ay may pagitan na dalawang yunit, kung gayon ang ayos na metrikal na ito ay ipinahahayag na ‘Vṛhat’ at gayundin ‘Krama’.

Verse 53

सम्मुखारद्वये पादमेकैकं क्रमशो लिखेत् नाभौ तु वर्णं दशमं नेमौ तूर्यपदन्नयेत्

Sa dalawang harapang sinag o guhit, isulat ang mga pantig ng pāda nang paisa-isa ayon sa wastong pagkakasunod. Sa “pusod” o gitnang hub, ilagay ang ikasampung titik; at sa gilid o rim, doon ituro at ilagay ang ikaapat na pangkat ng mga pantig/salita.

Verse 54

श्लोकस्याद्यन्तदशमाः समा आद्यन्तिमौ युजोः आदौ वर्णः समौ तुर्यपञ्चमावाद्यतर्ययोः

Sa sukat na śloka, ang una, ang huli, at ang ikasampung pantig ay mabigat (guru). Sa mga pantay na pāda, ang unang at huling pantig ay mabigat; at sa simula ng natitirang mga pāda, ang ikaapat at ikalimang pantig ay mabigat ayon sa tuntuning ito.

Verse 55

द्वितीयप्रातिलोम्येन तृतीयं जायते यदि पदं विदध्यात् पत्रस्य दण्डश् चक्राब्जकं कृतेः

Kung sa pamamagitan ng pagbaligtad (prātilomya) ng ikalawang padron ay lumitaw ang ikatlong paa ng sukat, kung gayon dapat buuin ang paa ayon sa nararapat: sa eskemang ‘patra’ may ‘daṇḍa’ (tungkod), at sa eskemang ‘kṛti’ naroon ang padron na ‘cakrābjaka’ (gulong–lotus).

Verse 56

द्वितीयौ प्राग्दले तुल्यौ सप्तमौ च तथापरौ सदृशावुत्तरदलौ द्वितीयाभ्यामथार्धयोः

Sa unang kalahati (pāda), magkapantay ang dalawang ikalawang puwesto ng pantig; gayundin ang ikapito at ang iba pa. Sa huling kalahati (pāda), magkakahawig din; kaya sa dalawang kalahati, ang padron ay itinatakda batay sa mga ikalawang puwesto.

Verse 57

द्वितीयषष्ठाः सदृशाश् चतुर्थपञ्चमावपि आद्यन्तपादयोस्तुल्यौ परार्धसप्तमावपि

Magkahawig ang ikalawa at ikaanim na pāda; gayundin ang ikaapat at ikalima. Magkapareho ang unang pāda at ang huling pāda; at gayon din ang ikapitong pāda sa huling kalahati ng balangkas ng sukat.

Verse 58

समौ तुर्यं पञ्चमन्तु क्रमेण विनियोजयेत् तुर्यौ योज्यौ तु तद्वच्च दलान्ताः क्रमपादयोः

Dapat itakda nang sunod-sunod ang mga pantig na pantay (even) bilang ikaapat at ikalimang yunit. Gayundin, dapat pagdugtungin ang dalawang ikaapat na yunit; at ang mga kalahating taludtod (dala) ay ilagay sa mga dulo, ayon sa ayos, sa dalawang pāda.

Verse 59

अर्धयोरन्तिमाद्यौ तु मुरजे सदृशावभौ पादार्धपतितो वर्णः प्रातिलोम्यानुलोमतः

Sa sukat na tinatawag na Muraja, magkatulad ang huling pantig ng unang kalahati at ang unang pantig ng ikalawang kalahati. Ang pantig na napapagitna sa isang pāda ay dapat matukoy sa pagsuyod nang pabaligtad at pasulong (prātilomya at anuloma).

Verse 60

अन्तिमं परिबध्नीयाद्यावत्तुर्यमिहादिमत् पादात्तुर्याद्यदेवाद्यं नवमात् षोडशादपि

Dapat “itali/ilagay nang matatag” ang huling bahagi hanggang sa ikaapat na yunit dito, na nagsisimula sa una. At mula sa pāda, simula sa ikaapat na yunit, dapat ding “itali/ilagay” ang hanay na ‘deva-ādi’ (deva-una), mula ikasiyam hanggang ikalabing-anim.

Verse 61

अक्षरात् पुटके मध्ये मध्ये ऽक्षरचतुष्टयम् कृत्वा कुर्याद्यथैतस्य मुरजाकारता भवेत्

Sa “puṭaka” (pakete ng sukat), mula sa isang pantig, magpasok ng mga pangkat na tig-apat na pantig sa bawat pagitan, at ayusin upang ang padron ay maging kawangis ng tambol na mṛdaṅga (muraja).

Verse 62

द्वितीयं चक्रशार्दूलविक्रीडितकसम्पदम् गोमूत्रिका सर्ववृत्तैर् अन्ये बन्धास्त्वनुष्टुभा

Ang ikalawang ayos ay ang padron na “Cakra–Śārdūla–Vikrīḍitaka–Sampad”. Ang “Gomūtrikā” ay nalilikha sa lahat ng mga metro; datapwat ang iba pang bandha ay nasa metrong Anuṣṭubh.

Verse 63

नामधेयं यदि न चेदमीषु कविकाव्ययोः मित्रधेयाभितुष्यन्ति नामित्रः खिद्यते तथा

Kung walang angkop na pangalan para sa mga ito—ang makata at ang tula—kung gayon yaong nalulugod sa simpleng palayaw na pangkaibigan ay nasisiyahan; ngunit ang hindi kaibigan ay gayundin ang pagdadalamhati.

Verse 64

वाणवाणासनव्योमखड्गमुद्गरशक्तयः द्विचतुर्थत्रिशृङ्गाटा दम्भोलिमुषलाङ्कुशाः

Mga palaso; kagamitang busog at palaso; mga sandatang inihahagis mula sa himpapawid; mga espada; mga pamalo (mace); mga sibat; at mga sandatang may dalawang, apat, o tatlong tulis—gayundin ang vajra (kidlat), ang pamukpok/club, at ang ankusha (pangsungkit).

Verse 65

पदं रथस्य नागस्य पुष्करिण्यसिपुत्रिका एते बन्धास् तथा चान्ये एवं ज्ञेयाः स्वयं बुधैः

“Pada”, “rathasya”, “nāgasya”, “puṣkariṇī”, “asiputrikā”—ito ang mga teknikal na pangalan ng mga bandha (pagkakatali/pagkakabit); at ang iba pang ganitong katawagan ay dapat ding maunawaan sa gayong paraan ng mga pantas mismo.