Adhyaya 340

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे रीतिनिरूपणं नामोनचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणं अग्निर् उवाच चेष्टाविशेषमप्यङ्गप्रत्यङ्गे कर्म चानयोः शरीरारम्भमिच्छन्ति प्रायः पूर्वो ऽवलाश्रयः

Sa gayon, sa Agni Mahāpurāṇa, nagwakas ang ika-340 kabanata na pinamagatang “Pagpapaliwanag ng Rīti (estilong patula) sa Alaṅkāra (poetika).” Ngayon ay nagsisimula ang ika-340 kabanata: “Pagpapaliwanag ng mga gawaing pangkatawan (aṅga-karman) sa sayaw at kaugnay na pagtatanghal.” Sinabi ni Agni: “Sa pagtatanghal, ang mga tiyak na uri ng galaw, at ang mga kilos ng pangunahing mga sangkap at maliliit na sangkap ng katawan—ang dalawang ito ay karaniwang itinuturing na pasimula ng pagpapahayag ng katawan, na nakasalig lalo na sa unang naitatag na sandigan (ang panimulang tindig bilang batayan ng susunod na galaw).”

Verse 2

लीला विलासो विछित्तिर्विभ्रमं किलकिञ्चितं मोट्टायितं कुट्टमितं विव्वोको ललितन्तथा

Ang “līlā” (mapaglarong kilos), “vilāsa” (marikit na paglalambing), “vicchitti” (kaakit-akit na pagkakaiba-iba), “vibhrama” (mapang-akit na pagpapanggap), “kilakiñcita” (bahagyang panginginig ng pag-ibig), “moṭṭāyita” (marikit na pag-ugoy/pag-arko), “kuṭṭamita” (mahiyain na pagdaramdam o kunwaring tampo), “vivvoka” (pahilis na makahulugang sulyap), at “lalita” (maselang na ganda)—ito ang mga anyo ng pinong pagpapahayag na pambabae/erotiko.

Verse 3

विकृतं क्रीडितं केलिरिति द्वादशधैव सः लीलेष्टजनचेष्टानुकरणं संवृतक्षये

Ang “vikṛta”, “krīḍita”, at “keli”—sa gayon, tunay na ito’y labindalawang uri. Sa “līlā”, may panggagaya sa mga kilos ng minamahal, na isinasagawa nang may pagtatago, hanggang sa pagwawakas nito.

Verse 4

विशेषान् दर्शयन् किञ्चिद्विलासः सद्भिरिष्यते हसितक्रान्दितादीनां सङ्करः किलकिञ्चितं

Ang bahagyang, marikit na paglalaro ng anyo na nagpapakita ng maseselang pagkakaiba ay pinahihintulutan ng mga pino ang panlasa bilang “kiñcid-vilāsa”; at ang paghahalo (saṅkara) ng tawa, iyak, at mga katulad nito ay tinatawag na “kilakiñcita”.

Verse 5

विकारः कोपि विव्वोको ललितं सौकुमार्यतः शिरः पाणिरुरः पार्श्वङ्कटिरङ्घ्रिरिति क्रमात्

Ang “vikāra” ay isang pagbabago ng katawan, isang natatanging galaw na nagpapahayag; ang “lalita” ay yaong kagandahang-loob na nagmumula sa maselang kalambutan (saukumārya). Sa wastong ayos, ito’y iniuugnay sa ulo, mga kamay, dibdib, tagiliran, baywang/balakang, at mga paa.

Verse 6

अङ्गानि भ्रूलतादीनि प्रत्यङ्गान्यभिजानते सङ्क्षिप्तकरपातौ चेति ज अङ्गप्रत्यङ्गयोः कर्म प्रयत्नजनितं विना

Nakikilala ang mga “aṅga” (pangunahing sangkap) at “pratyaṅga” (mga sangkap na pantulong)—gaya ng “baging ng kilay,” ang kilay na nagpapahayag at mga katulad na bahagi; gayundin ang pag-urong at pagbagsak ng mga kamay. Ang kilos ng mga sangkap at pantulong na sangkap ay maaaring maganap kahit hindi bunga ng sinadyang pagsisikap.

Verse 7

न प्रयोगः क्वचिन्मुख्यन्तिरश्चीनञ्च तत् क्वचित् आकम्पितं कम्पितञ्च धूतं विधूतमेव च

May mga pagkakataong walang tuwirang paglalapat; may pagkakataong harapan, at may pagkakataong pahilis o patagilid. Gayundin, maaari itong maging unang panginginig, ganap na pagyanig, pag-uga, o marahas na pag-uga.

Verse 8

परिवाहितमाधूतमवधूतमथाचितं निकुञ्चितं परावृत्तमुत्क्षिप्तञ्चाप्यधोगतम्

Inihawi nang paikot, inuga, itinaboy, saka tinipon; ibinend/ikinontra, ibinalik ang liko, itinaas, at itinulak pababa—ito ang mga inilarawang paraan ng paggalaw o paghawak.

Verse 9

ललितञ्चेति विज्ञेयं त्रयोदशविधं शिरः भ्रूकर्म सप्तधा ज्ञेयं पातनं भ्रूकुटीमुखं

Ang “Lalita” ay dapat ding maunawaan bilang isang uri. Kaya ang mga galaw o posisyon ng ulo ay dapat kilalaning labintatlong uri. Ang mga kilos ng kilay ay pitong uri; ang “pātana” ay yaong kilos ng kilay na nagpapakipot at nagpapakunot sa mukha bilang simangot (bhrūkuṭī-mukha).

Verse 10

दृष्तिस्त्रिधा रमस्थायिसञ्चारिप्रतिबन्धना षट्त्रिंशद्भेदविधुरा रसजा तत्र चाष्टधा

Ang pagdama sa estetika (dṛṣṭi) ay tatlong uri: kaugnay ng galak (rama), ng matatag na damdamin (sthāyī), ng mga panandaliang damdamin (sañcārī), at ng mga salik na humahadlang (pratibandha). Sinasabing may tatlumpu’t anim na pagkakaiba sa mga sangay nito, na nagmumula sa rasa; at sa gayong diwa, ito’y walo rin ang uri.

Verse 11

नवधा तारकाकर्म भ्रमणञ्चलनादिकं षोढा च नासिका ज्ञेया निश्वासो नवधा मतः

Ang gawain na “tārakā” ay siyam na uri, na binubuo ng mga paraan gaya ng pag-ikot at pag-ugoy na galaw, at iba pa. Ang daanan ng ilong ay dapat maunawaang anim na uri; at ang paghinga (niśvāsa) ay itinuturing na siyam na uri.

Verse 12

षोटौष्ठकर्मकं पापं सप्तधा चिवुकक्रिया कलुषादिमुखं षोढा ग्रीवा नवविधा स्मृता

Ang mga anyong depekto na itinuturing na masama kaugnay ng mga labi ay sinasabing labing-anim na uri. Ang mga kapinsalaan ng baba ay pitong uri. Ang mga kapintasan ng bibig/mukha—na nagsisimula sa “kaluṣa” (may dungis o maitim)—ay labing-anim na uri. At ang mga kapintasan ng leeg ay inaalalang siyam na uri.

Verse 13

असंयुतः संयुतश् च भूम्ना हस्तः प्रमुच्यते पताकस्त्रिपाताकश् च तथा वै कर्तरीमुखः

Ang mga kumpas ng kamay (hastas) ay itinuturo sa pangkalahatan na dalawang uri: nag-iisa (asaṃyuta) at pinagdugtong (saṃyuta). Kabilang dito ang Patāka, Tripatāka, at gayundin ang Kartarīmukha.

Verse 14

अर्धचन्द्रोत्करालश् च शुकतुण्डस्तथैव च सुष्टिश् च शिखरश् चैव कपित्थः खेटकामुखः

At (ang mga anyong-sandata na ito) ay tinatawag na Ardhacandra-utkarāla, Śukatuṇḍa; gayundin ang Suṣṭi at Śikhara; at pati Kapittha at Kheṭakāmukha.

Verse 15

सूच्यास्यः पद्मकोषो हि शिराः समृगशीर्षकाः कांमूलकालपद्मौ* च चतुरभ्रमरौ तथा

Ang kasangkapang tinatawag na Sūcyāsya (“may bibig na parang karayom”) ay may anyong tulad ng usbong ng lotus; ang “ulo” (itaas na bahagi) ay hugis-ulo ng usa. Ang ugat/pundasyon nito ay tulad ng lotus, at inilalarawan ding apat ang bahagi, na may mga likong paikid “na gaya ng bubuyog”.

Verse 16

हंसास्यहंसपक्षौ च सन्दंशमुकुलौ तथा आकल्पितं कल्पितञ्चेति ख काङ्गूलकालपद्माविति ञ कांमूलकालपद्मौ काङ्गूलकालपद्मौ एतत्पाठद्वयं न समीचीनं उर्णनाभस्ताम्रचूडश् चतुर्विंशतिरित्यमी

“(Ang mga ito ay tinatawag na:) ‘mukhang gansa’ at ‘pakpak ng gansa’; gayundin ‘gaya ng sipit’ at ‘gaya ng usbong’; at ‘hindi inayos’ at ‘inayos’—ganito ang pagbasa ng resensiyong kha. Sa resensiyong ña, binabasa ang ‘kāṅgūla–kāla–padma’; (may iba pang) ‘kāṃmūla–kāla–padma’ / ‘kāṅgūla–padma’. Ang dalawang baryanteng pagbasa na ito ay hindi kasiya-siya. ‘gaya ng gagamba’ at ‘may tuktok na tanso’—ang mga ito ay dalawampu’t apat ang bilang.”

Verse 17

असंयुतकराः प्रोक्ताः संयुतास्तु त्रयोदश अञ्जलिश् च कपोतश् च कर्कटः स्वस्तिकस् तथा

Nabanggit na ang mga kumpas ng iisang kamay (asaṃyuta-hasta); ang mga kumpas na magkadugtong ang dalawang kamay (saṃyuta-hasta) ay labintatlo ang bilang—kabilang ang Añjali, Kapota, Karkaṭa, at gayundin ang Svastika.

Verse 18

कटको वर्धमानश्चाप्यसङ्गो निषधस् तथा दोलः पुष्पपुटश् चैव तथा मकर एव च

‘Kaṭaka’, ‘Vardhamāna’, ‘Asaṅga’, ‘Niṣadha’, ‘Dola’, ‘Puṣpa-puṭa’, at ‘Makara’—ang mga ito rin ay kinikilalang mga pangalan/uri (ng anyong palamuti o motibong disenyo).

Verse 19

गजदन्तो वहिस्तम्भो वर्धमानो ऽपरे कराः उरः पञ्चविधं स्यात्तु आभुग्ननर्तनादिकम्

“Pangil ng elepante”, “haliging apoy”, at “paglago”—ang mga ito at iba pang mudrā ng kamay ay inilalarawan. Ang mga galaw ng dibdib (uraḥ) ay sinasabing limang uri, nagsisimula sa ābhugna at nartana (galaw na tila sayaw), at iba pa.

Verse 20

उदरन्दुरतिक्षामं खण्डं पूर्णमिति त्रिधा पार्श्वयोः पञ्चकर्माणि जङ्घाकर्म च पञ्चधा अनेकधा पादकर्म नृत्यादौ नाटके स्मृतम्

Sa pagtatanghal ng dula at sayaw, ang mga galaw ay inaalala at inuuri nang ganito: para sa tiyan—tatlong paraan: “nakausli/bumubukol”, “labis na payat”, “putol-putol/nahahati” at “puno” (bilang pamantayang hanay); para sa mga tagiliran—limang uri ng kilos; para sa mga binti—limang uri rin; at para sa mga paa—maraming uri ng yapak at footwork sa sayaw at iba pa, ayon sa sinasabi ng sining ng dula.