
Chapter 246 — वास्तुलक्षणम् (Characteristics of Building-sites / Vāstu)
Inililipat ni Panginoong Agni ang aral mula sa sandata at yaman ng hari tungo sa Vāstu-śāstra, ang pamamahala sa sagradong espasyo ng tirahan. Sinisimulan niya sa mga kulay ng lupa na angkop sa varṇa (puti/pula/dilaw/itim) at sa pagsusuri sa pamamagitan ng pang-amoy at panlasa, bilang paraang diagnostiko sa pagpili ng pook. Kasunod ang ritwal: pagsamba gamit ang itinakdang mga damo, paggalang sa mga brāhmaṇa, at pagsisimula ng seremonya ng paghuhukay. Ang ubod na teknikal ay ang 64-na parisukat na vāstu-maṇḍala: si Brahmā ay nasa apat na gitnang parisukat, at ang mga diyos at mga impluwensiya ay inilalagay ayon sa mga direksiyon at sulok, kabilang ang mga tagapagtanggol at mga nakapipinsala gaya ng sakit/pagkapanlupaypay. Ang mga anyo ng mantra para sa pagtatalaga (Nandā, Vāsiṣṭhī, Bhārgavī, Kaśyapī) ay naglalarawan sa tahanan bilang buhay na banal na larangan sa ilalim ng panginoon ng lupa/lungsod/bahay. Pagkatapos, pinalalawak ang praktikal na dharma sa pag-aayos ng tanawin at paghahalaman: mapalad na pagtatanim ng puno ayon sa direksiyon, gabay sa paninirahan ayon sa panahon, at mga tuntuning pang-agrikultura (halo sa patubig, pag-aalaga sa tagtuyot, lunas sa paglaglag ng bunga, at paggamot na tiyak sa bawat uri). Sa gayon, ang arkitektura, ritwal, at ekolohiya ay nagkakaisa bilang isang dharmikong teknolohiya ng paninirahan.
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे रत्नपरीक्षा नाम पञ्चचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ षट्चत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः वास्तुलक्षणं अग्निर् उवाच वास्तुलक्ष्म प्रवक्ष्यामि विप्रादीनां च भूरिह श्वेता रक्ता तथा पीता कृष्णा चैव यथाक्रमम्
Sa gayon, sa Agni Mahāpurāṇa, nagwakas ang ika-245 kabanata na pinamagatang “Pagsusuri ng mga Hiyas.” Ngayon ay nagsisimula ang ika-246 kabanata: “Mga Katangian ng Pook-Pagtatayuan (Vāstu).” Wika ni Agni: “Ipapaliwanag ko rito nang masinsinan ang mga palatandaan ng vāstu para sa mga brāhmaṇa at iba pang uri ng lipunan—ang angkop na kulay ng lupa, ayon sa pagkakasunod, ay puti, pula, dilaw, at itim.”
Verse 2
घृतरक्तान्नमद्यानां गन्धाढ्या वसतश् च भूः मधुरा च कषाया च अम्लाद्युपरसा क्रमात्
Ang ghee, dugo, nilutong pagkain, at inuming nakalalasing ay sagana sa samyo; at ang lupa, ayon sa likas na kalagayan nito, ay tagapagdala rin ng amoy. Tungkol naman sa mga pangalawang lasa (uparasa), sumusunod ang mga ito sa pagkakasunod na nagsisimula sa maasim; at kabilang din sa mga pangunahing lasa ang matamis at mapakla (astringent).
Verse 3
कुशैः शरैस् तथाकाशैर् दूर्वाभिर्या च संश्रिता प्रार्च्य विप्रांश् च शिःशल्पां खातपूर्वन्तु कल्पयेत्
Matapos magsagawa ng wastong pagsamba sa pamamagitan ng kuśa-damo, mga palaso, halamang ākāśa, at dūrvā-damo—kasama ang iba pang itinakda—dapat parangalan ang mga brāhmaṇa; at saka isaayos ang ritong śiḥśalpa, na nagsisimula sa paghuhukay (ng hukay/pook-ritwal).
Verse 4
चतुःषष्टिपदं कृत्वा मध्ये ब्रह्मा चतुष्पदः प्राक् तेषां वै गृहस्वामी कथितस्तु तथार्यमा
Pagkakalatag ng animnapu’t apat na parisukat na balangkas (vāstu), inilalagay si Brahmā sa gitna bilang sumasakop sa apat na parisukat. At sa silangan ng mga iyon, itinuturo na ang Panginoon ng tahanan (Gṛhasvāmin) ay si Aryaman.
Verse 5
दक्षिणेन विवस्वांश् च मित्रः पश्चिमतस् तथा उदङ्महीधरश् चैव आपवत्सौ च वह्निगे
Sa timog ay si Vivasvān; gayundin sa kanluran ay si Mitra. Sa hilaga ay si Mahīdhara; at si Āpavatsa ay nauukol din sa dako ng Apoy (sulok ni Agni), O Agni.
Verse 6
सावित्रश् चैव सविता जयेन्द्रौ नैरृते ऽम्बुधौ भ्राजते स्थितमिति छ , ज च भवेदिति ग , घ च रुद्रव्याधी च वायव्ये पूर्वादौ कोणगाद्वहिः
Sa timog-kanluran (nairṛta) inilalagay sina Sāvitra at Savitā, at gayundin sina Jaya at Indra; naroon din sina Ambudhi (ang karagatan) at Bhrājate. Ganito ang pahayag. Sa mga baryanteng pagbasa, binabasa ito bilang “ja” sa isang salin at “ga/gha” sa iba. Sa hilagang-kanluran (vāyavya) naroon si Rudra at si Vyādhi (Sakit). Mula sa silangan bilang pasimula, ang mga diyos na ito ay dapat itakda ayon sa pagkakasunod na dumaraan sa mga sulok (dayagonal).
Verse 7
महेन्द्रश् च रविः सत्यो भृशः पूर्वे ऽथ दक्षिणे गृहक्षतो ऽर्यमधृती गन्धर्वाश्चाथ वारुणे
Sa silangan naroon sina Mahendra, Ravi (ang Araw), Satya, at Bhṛśa. Pagkaraan, sa timog naroon sina Gṛhakṣata, Aryaman, at Dhṛti; at sa bahagi ni Varuṇa (ang kanluran) naroon din ang mga Gandharva.
Verse 8
पुष्पदन्तो ऽसुराश् चैव वरुणो यक्ष एव च सौम्ये भल्लाटसोमौ च अदितिर्धनदस् तथा
Si Puṣpadanta, ang mga Asura rin, si Varuṇa at ang Yakṣa; gayundin sina Saumya, Bhallāṭa at Soma; at gayon din sina Aditi at Dhanada (Kubera).
Verse 9
नागः करग्रहश् चैशे अष्टौ दिशि दिशि स्मृताः आद्यन्तौ तु तयोर्देवौ प्रोक्तावत्र गृहेश्वरौ
Sa ayos na vāstu na ito, ang Nāga at ang Karagraha ay inaalala bilang walo—tig-isa sa bawat direksiyon. At dito, ang dalawang diyos sa simula at sa wakas ng mga iyon ay ipinahayag bilang dalawang panginoong tagapamahala ng bahay (Gṛheśvara).
Verse 10
पर्जन्यः प्रथमो देवो द्वितीयश् च करग्रहः महेन्द्ररविसत्याश् च भृशो ऽथ गगनन्तथा
Si Parjanya ang unang diyos; ang ikalawa ay si Karagraha. Gayundin, dapat tawagin si Mahendra, si Ravi (ang Araw), si Satya, saka si Bhṛśa, at pati si Gagana (ang Kalangitan).
Verse 11
पवनः पूर्वतश् चैव अन्तरीक्षधनेश्वरौ आग्नेये चाथ नैरृत्ये मृगसुग्रीवकौ सुरौ
Sa Silangan ay inilalagak si Pavana (diyos ng hangin); sa mga gitnang direksiyon ay naroon sina Antarikṣa at Dhaneśvara (Kubera); at sa timog-silangan at timog-kanluran ay ang dalawang diyos na sina Mṛga at Sugrīva.
Verse 12
रोगो मुख्यश् च वायव्ये दक्षिणे पुष्पवित्तदौ गृहक्षतो यमभृशौ गन्धर्वो नागपैतृकः
Sa hilagang-kanluran ay naroon ang mga impluwensiyang tinatawag na Roga at Mukhya; sa timog ay sina Puṣpa at Vittada. Naroroon din sina Gṛhakṣata at Yamabhṛśa; at higit pa rito ang Gandharva, Nāga, at Paitṛka—mga presensiyang itinalaga sa kaayusang pangdireksiyon.
Verse 13
आप्ये दौवारिकसुग्रीवौ पुष्पदन्तो ऽसुरो जलं यक्ष्मा रोगश् च शोषश् च उत्तरे नागराजकः
Sa bahaging may katangiang-tubig (āpyā, kaugnay ni Varuṇa) ay inilalagak ang mga bantay-pinto na sina Dauvārika at Sugrīva. Naroon din si Puṣpadanta, ang Asura, at si Jala (sangkap ng tubig). Kasama rin ang Yakṣmā (pagkonsumisyon), Roga (karamdaman), at Śoṣa (pagkapanlupaypay). Sa hilaga ay si Nāgarājaka, ang hari ng mga ahas.
Verse 14
मुख्यो भल्लाटशशिनौ अदितिश् च कुवेरकः नागो हुताशः श्रेष्ठो वै शक्रसूर्यौ च पूर्वतः
Nakaharap sa Silangan ay ilalagak o aalalahanin sina Mukhyā, Bhallāṭa at Śaśin (ang Buwan), gayundin sina Aditi at Kubera; at naroon din sina Nāga, Hutāśa (Agni), Śreṣṭha, at pati sina Śakra (Indra) at Sūrya.
Verse 15
दक्षे गृहक्षतः पुष्प आप्ये सुग्रीव उत्तमः पुष्पदन्तो ह्य् उदग्द्वारि भल्लाटः पुष्पदन्तकः
Sa kanang panig ay si Gṛhakṣata; sa bahaging may katangiang-tubig ay si Puṣpa; sa direksiyon ni Agni (timog-silangan) ay si Sugrīva; sa itaas na bahagi ay si Uttama; sa pintuang hilaga ay si Puṣpadanta; at kasama rin sina Bhallāṭa at Puṣpadantaka bilang kaugnay na presensiya/mga bantay.
Verse 16
शिलेष्टकादिविन्यासं मन्त्रैः प्रार्च्य सुरांश् चरेत् नन्दे नन्दय वासिष्ठे वसुभिः प्रजया सह
Matapos ayusin ang ayos ng ritwal na nagsisimula sa śileṣṭaka at iba pang paglalagay, at matapos munang sumamba sa pamamagitan ng mga mantra, saka dapat magpatuloy sa pagsamba sa mga diyos. O Vāsiṣṭha, sa ritong tinatawag na Nandā, bigkasin ang “Nandaya,” kasama ang mga Vasu at kasama ang biyaya ng supling, para sa pagdami at kasaganaan.
Verse 17
भृगुरिति ज नागो हुताशनः श्रेष्ठ इति ख , छ च जये भार्गववदायादे प्रजानाञ्जयमाहवे पूर्णे ऽङ्गिरसदायादे पूर्णकामं कुरुध्व मां
“(Siya) ay tinatawag na Bhṛgu; (Siya) ang Nāga; (Siya) ang Hutāśana—ang tumatanggap ng handog; (Siya) ang Śreṣṭha—ang Pinakamainam.” Sa tagumpay, sa angkang Bhārgava; sa paglikha at pagwawagi sa supling; sa digmaan para sa pananaig; sa kaganapan sa angkang Āṅgirasa—gawin Mo akong ganap na natutupad ang lahat ng ninanais.
Verse 18
भद्रे काश्यपदायादे कुरु भद्रां मतिं मम सर्ववीजसमायुक्ते सर्वरत्नौषधैर् वृते
O Bhadra—tagapagmana ng angkan ni Kaśyapa—gawin Mong mapalad ang aking layon. O Ikaw na may taglay ng lahat ng bīja-mantra, na napalilibutan ng lahat ng hiyas at mga halamang-gamot na nagpapagaling!
Verse 19
रुचिरे नन्दने नन्दे वासिष्ठे रम्यतामिह प्रजापतिसुते देवि चतुरस्रे महीमये
O Marilag—O Nandā sa kaaya-ayang Nandana-gubat—O Vāsiṣṭhī! Nawa’y malugod Kang manahan dito. O Devī, anak ni Prajāpati, na hinubog mula sa lupa: maitatag Ka sa banal na lupang ito na may apat na gilid (parisukat).
Verse 20
सुभगे सुव्रते भद्रे गृहे कश्यपि रम्यतां पूजिते परमाचार्यैर् गन्धमाल्यैर् अलङ्कृते
O Mapalad—may mabubuting panata—O Bhadra na mapagpala—nawa’y si Kaśyapī ay malugod na manahan sa tahanang ito, na pinabanal sa pagsamba ng mga pinakadakilang guro at pinalamutian ng mababangong pabango at mga garlandang bulaklak.
Verse 21
भवभूतिकरे देवि गृहे भार्गवि रम्यतां अव्यङ्ग्ये चाक्षते पूर्णे मुनेरङ्गिरसः सुते
O Diyosa na nagkakaloob ng kasaganaan at kagalingan—O Bhārgavī—nawa’y manahan kang may ligaya sa tahanang ito. At nawa’y ang akṣata, ang buo at di-nababasag na butil ng bigas na ganap sa lahat ng paraan, ay maging mapalad na tanda (na iniaalay/itinatayo), O anak na babae ng pantas na si Aṅgiras.
Verse 22
इष्टके त्वं प्रयच्छेष्टं प्रतिष्टाङ्कारयम्यहं देशस्वामिपुरस्वामिगृहस्वामिपरिग्रहे
O iṣṭakā, ang ladrilyong pangkonsagrasyon, ipagkaloob mo ang ninanais na biyaya; sa pamamagitan nito’y isinasagawa ko ang iyong pratishṭhā, ang banal na paglalagak, sa nasasakupan ng panginoon ng lupain, panginoon ng lungsod, at panginoon ng bahay, sa ilalim ng kanilang wastong pag-iingat.
Verse 23
मनुष्यधनहस्त्यश्वपशुवृद्धिकरी भव गृहप्रवेशे ऽपि तथा शिलान्यासं समाचरेत्
Nawa’y ito’y maging tagapagkaloob ng pagdami ng mga tao (mga umaasa), yaman, mga elepante, mga kabayo, at mga alagang hayop. Gayundin, sa pagpasok sa bagong tayong bahay, dapat ding isagawa nang wasto ang ritwal ng paglalagay ng batong pundasyon (śilānyāsa).
Verse 24
उत्तरेण शुभः प्लक्षो वटः प्राक् स्याद् गृहादितः उदुम्वरश् च याम्येन पश्चिमे ऽश्वत्थ उत्तमः
Sa hilaga, mapalad ang punong plakṣa; sa silangan ng bahay ay nararapat ang punong vaṭa (banyan); sa timog ang udumbara; at sa kanluran, ang dakilang aśvattha (banal na punong igos).
Verse 25
वामभागे तथोद्यानं कुर्याद्वासं गृहे शुभं सायं प्रातस्तु घर्माप्तौ शीतकाले दिनान्तरे
Gayundin, dapat gumawa ng hardin sa kaliwang panig (ng bahay). Ang paninirahan sa bahay ay mapalad—sa panahon ng init, manatili roon sa dapithapon at sa umaga; sa panahon ng lamig, (manatili) sa gitna ng araw.
Verse 26
वर्षारात्रे भुयः शोषे सेक्तव्या रोपितद्रुमाः विडङ्गघृटसंयुक्तान् सेचयेच्छीतवारिणा
Sa mga gabing maulan, at muli kapag may matinding pagkatuyo, ang mga punong bagong tanim ay dapat diligan. Dapat silang patubigan ng malamig na tubig na hinaluan ng viḍaṅga at ghee.
Verse 27
फलनाशे कुलत्थैश् च माषैर् मुद्गैस्तिलैर् यवैः विप्राणां जयमावहेति ख गन्धमाल्यैर् अलङ्कृतैर् इति ग , छ च घृतशीतपयःसेकः फलपुष्पाय दर्वदा
Kapag nasisira o nalalaglag ang mga bunga, gamitin ang horse-gram, black-gram, green-gram, linga, at sebada; at isagawa ang ritwal na may pagbigkas: “Nawa’y dumating ang tagumpay sa mga Brāhmaṇa,” na may palamuti ng mababangong sangkap at mga kuwintas ng bulaklak. Dagdag pa, para sa bunga at pamumulaklak, magsagawa ng pagwiwisik (seka) ng ghee at pinalamig na gatas, nang paulit-ulit ayon sa itinakda.
Verse 28
मत्स्याम्भसा तु सेकेन वृद्धिर्भवति शाखिनः आविकाजसकृच्चूर्णं यवचूर्णं तिलानि च
Sa pagdidilig gamit ang tubig na pinaglagyan ng isda, napauunlad ang paglago ng mga punong may mga sanga. Idagdag din ang pulbos na dumi ng tupa/kambing, harina ng sebada, at mga buto ng linga.
Verse 29
गोमांसमुदकञ्चेति सप्तरात्रं निधापयेत् उत्सेकं सर्ववृक्षाणां फलपुष्पादिवृद्धिदं
Dapat itago ang halo ng karne ng baka at tubig sa loob ng pitong gabi; ang likidong iyon, kapag ginamit na pambabad o drench sa lahat ng puno, ay nagpapalago ng bunga, bulaklak, at iba pa.
Verse 30
मत्स्योदकेन शीतेन आम्राणां सेक इष्यते प्रशस्तं चाप्यशोकानां कामिनीपादताडनं
Para sa mga punong mangga, inirerekomenda ang pagdidilig gamit ang malamig na “tubig-isda.” At para sa mga punong aśoka, itinuturing ding mabuti na matamaan o matapakan ng paa ng minamahal na babae.
Verse 31
खर्जूरनारिकेलादेर्लवणाद्भिर्विवर्धनं विडङ्गमत्स्यमांसाद्भिः सर्वेषु दोहदं शुभं
Upang matupad ang mga pagnanasa (dauhṛda) sa lahat ng pagkakataon, ang datiles, niyog at mga katulad nito—kapag isinama sa maalat at may sabaw o tubig na pagkain—ay nagpapalago ng sustansiya. Gayundin, sa viḍaṅga na may isda at karne, ang pagkapawi ng pagnanasa ay mapalad.
The vāstu engineering blueprint: constructing the 64-square maṇḍala with Brahmā in the central four squares, followed by a dense directional devatā-vinyāsa (including protective and disease-related placements), plus prescribed rites (iṣṭakā-pratiṣṭhā, śilānyāsa, gṛhapraveśa) and directional landscaping rules.
It makes dwelling a sādhana: the home is ritually installed as a dharmic microcosm where space, deities, purity, and daily life are harmonized—supporting prosperity, protection, and disciplined living conducive to higher aims.