Adhyaya 243
Chapter 243 — Strī-lakṣaṇa (Characteristics of a Woman)
Matapos isara ang naunang talakayan sa puruṣa-lakṣaṇa, binubuksan ng teksto ang bagong bahagi tungkol sa strī-lakṣaṇa bilang gabay ng nīti-śāstra at lakṣaṇa-śāstra sa pagtaya ng pagiging mapalad (śubhatva) ng isang babaeng mapipili. Bilang si Samudra ang nagsasalita, inililista ang mga palatandaang pangkatawan at pang-asal: magagandang anyo ng mga bahagi ng katawan, mahinahon at marikit na lakad, maayos na paa at dibdib, at mga tiyak na tandang itinuturing na mapalad gaya ng pusod na umiikot pakanan. Binabanggit din ang mga di-kanais-nais na katangiang dapat iwasan—kabagsikan o pagkagaspang, kawalan ng proporsyon, pagiging palaaway, kasakiman, mabagsik na pananalita, at maging ilang ugnay sa pangalan—na nagpapakitang ang pagkakasundo sa lipunan ay pamantayang dharmiko. Mahalaga, itinataas ng kabanata ang asal kaysa panlabas na ganda: kahit kulang sa “ideal” na tanda, ang marangal na ācāra at mabuting guṇa ay nakapagpapamapalad. Sa wakas, ang isang tiyak na marka sa kamay ay inilalarawan bilang panangga, na inuugnay ang pisyognomiya sa paniniwala sa mahabang buhay sa kaayusang rāja-dharma.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे पुरुषलक्षणं नाम द्विचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रिचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः स्त्रीलक्षणं समुद्र उवाच शस्ता स्त्री चारुसर्वाङ्गी मत्तमातङ्गगामिनी गुरूरुजघना या च मत्तपारावतेक्षणा
Sa gayon, sa Agni Mahāpurāṇa, nagtatapos ang ika-242 kabanata na pinamagatang “Mga Katangian ng Lalaki (Puruṣa-lakṣaṇa).” Ngayon ay nagsisimula ang ika-243 kabanata, “Mga Katangian ng Babae (Strī-lakṣaṇa).” Sinabi ni Samudra: “Ang kapuri-puring babae ay yaong may kagandahan sa bawat bahagi ng katawan, ang lakad ay tulad ng lasing na babaeng elepante, ang mga hita at balakang ay hitik at mabigat, at ang mga mata ay tulad ng sa lasing na kalapati.”
Verse 2
सुनीलकेशी तन्वङ्गी विलोमाङ्गी मनोहरा शुभा स्त्री इति ज समभूमिस्पृशौ पादौ संहतौ च तथा स्तनौ
Tinatawag na mapalad ang babae kapag siya’y may makinang na maitim na buhok, payat ngunit maayos ang pangangatawan, wasto ang pagkakabagay ng mga bahagi ng katawan, at kaaya-ayang anyo; at kapag ang dalawang paa ay pantay na sumasayad sa lupa, at ang mga suso ay matatag at maayos ang pagkakalagay.
Verse 3
नाभिः प्रदक्षिणावर्ता गुह्यमश्वत्थपत्रवत् गुल्फौ निगूढौ मध्येन नाभिरङ्गुष्ठमानिका
Ang pusod ay umiikot pakanan (paikot na parang orasan); ang maselang bahagi ay hugis-dahon ng aśvattha (banal na punong igos); ang mga bukung-bukong ay hindi nakausli at tila nakatago; at ang sukat ng gitna ng pusod ay kasinlaki ng hinlalaki.
Verse 4
जठरन्न प्रलम्बञ्च रोमरूक्षा न शोभना नर्क्षवृक्षनदीनाम्नी न सदा कलहप्रिया
Hindi siya dapat may malaking tiyan, ni may mga bahaging nakalaylay; hindi dapat magaspang ang balahibo o kulang sa ganda. Hindi rin siya dapat magtaglay ng pangalang kaugnay ng oso, puno, o ilog; at hindi dapat siya yaong laging mahilig makipagtalo.
Verse 5
न लोलुपा न दुर्भाषा शुभा देवादिपूजिता गण्डैर् मधूकपुष्पाभैर् न शिराला न लोमशा
Hindi siya sakim ni maruming magsalita; siya’y mapalad at iginagalang ng mga diyos at ng iba pa. Ang kanyang pisngi ay tulad ng bulaklak na madhūka; hindi litaw ang mga ugat at hindi rin labis ang balahibo sa katawan.
Verse 6
न संहतभ्रूकुटिला पतिप्राणा पतिप्रिया अलक्षणापि लक्षण्या यत्राकारास्ततो गुणाः
Hindi siya dapat yaong may kilay na magkadikit at baluktot; dapat niyang ituring ang asawa bilang hininga ng buhay at maging minamahal ng asawa. Kahit kulang sa panlabas na tanda ng ganda, siya’y tinatawag pa ring ‘may mapalad na tanda’; sapagkat kung saan may marangal na asal at tindig, doon sumisibol ang mga kabutihan.
Verse 7
भुवङ्कनिष्ठिका यस्या न स्पृशेन्मृत्युरेव सा
Ang babaeng may tandang ‘bhuvaṅka’ sa kanyang hinliliit ay hindi man lamang nahahaplos ng kamatayan mismo.
Frequently Asked Questions
It outlines auspicious and inauspicious characteristics—both physical and behavioral—used within lakṣaṇa-śāstra and nīti-śāstra to evaluate suitability and harmony in social life, while emphasizing that virtuous conduct can outweigh mere external features.
The chapter discourages quarrelsomeness, greed, and harsh or foul speech, presenting social temperament as a dharmic indicator of auspiciousness.
It states that even if outward marks are lacking, one may still be considered auspicious when noble demeanor and conduct are present—because virtues arise from character and behavior.