
प्रयागमाहात्म्यम् (The Greatness of Prayāga)
Sinimulan ni Agni ang Prayāga-māhātmya sa pagdedeklara na ang Prayāga ang pinakamataas na tīrtha na nagbibigay ng bhukti at mukti, at isang tagpuan ng mga diyos (Brahmā, Viṣṇu at iba pa) at mga ṛṣi. Ipinapakita ang kabanalan sa pamamagitan ng kongkretong ritwal: ang luwad mula sa pampang ng Gaṅgā, kapag dinala o ipinahid, ay sinasabing pumupuksa ng kasalanan gaya ng Araw na nagpapawi ng dilim—pag-uugnay ng gawaing pisikal sa panloob na paglilinis. Pagkatapos, inilalarawan ang Prayāga sa “banal na anatomiya” at kosmograpiya: ang pagitan ng Gaṅgā–Yamunā ay ang “jaghana” ng Daigdig, at ang Prayāga ang panloob na upastha nito, kaya ang heograpiya ay nagiging katawan ng teolohiya. Tinutukoy ang mga karugtong na tīrtha (Pratiṣṭhāna, Kambalā, Aśvatara, Bhogavatī) bilang dambana ni Prajāpati; ang Veda at yajña ay inilalarawang “nagkatawang-tao” roon, kaya kahit pagbigkas ng pangalan ay may gantimpalang-punya. Sa saṅgama, ang dāna, śrāddha, at japa ay nagiging di-nasisira; binabanggit din ang matatag na panata ng mga naghahangad ng kamatayan sa Prayāga. Sa huli, inililista ang mga dakilang pook (Haṃsa-prapatana, Koṭitīrtha, Aśvamedha-tīrtha, Mānasatīrtha, Vāsaraka) at itinatampok ang lakas ng buwan ng Māgha at ang bihirang tatlong pinakamataas na lugar ng Gaṅgā: Gaṅgādvāra, Prayāga, at Gaṅgā-sāgara.
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे गङ्गामाहात्म्यं नाम दशाधिकशततमो ऽध्यायः अथ एकादशाधिकशततमो ऽध्यायः प्रयागमाहात्म्यं अग्निर् उवाच वक्ष्ये प्रयागमाहात्म्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं परं प्रयागे ब्रह्मविष्ण्वाद्या देव मुनिवराः स्थिताः
Kaya nga, sa Agni Mahāpurāṇa, ang kabanatang pinamagatang “Kadakilaan ng Gaṅgā” ay ang ika-110 kabanata. Ngayon ay nagsisimula ang ika-111 kabanata, “Kadakilaan ng Prayāga.” Wika ni Agni: “Ipahahayag ko ang kataas-taasang kadakilaan ng Prayāga, na nagkakaloob ng kapakinabangan sa daigdig at ng kalayaan (mokṣa). Sa Prayāga nananahan sina Brahmā, Viṣṇu at iba pang mga diyos, kasama ang mga pinakadakilang muni.”
Verse 2
च गङ्गातीरसमुद्भूतमृद्धारो सो ऽघहार्कवदिति ख , ग , झ च गङ्गातीरसमुद्भूतमृदं मूर्धा विभर्ति यः विभर्ति रूपं सोर्कस्य तमोनाशाय केवलमिति ङ भक्तिमुक्तिफलप्रदमिति ग भुक्तिमुक्तिप्रदायकमिति झ सरितः सागराः सिद्धा गन्धर्वसराप्सस् तथा तत्र त्रीण्यग्निकुण्डानि तेषां मध्ये तु जाह्नवी
Ang sinumang nagdadala ng lupa/putik na nagmula sa pampang ng Gaṅgā ay nagiging tagapag-alis ng kasalanan, gaya ng Araw. Ang sinumang naglalagay sa ulo ng lupang isinilang sa pampang ng Gaṅgā ay tila nagtataglay ng mismong ningning ng Araw, upang wasakin lamang ang dilim (kamangmangan at karumihan). Nagkakaloob ito ng bunga ng bhakti at ng mokṣa; at nagbibigay rin ng kapakinabangan sa daigdig at ng mokṣa. Doon, ang mga ilog at mga dagat ay ipinahahayag na banal; gayundin ang mga Siddha, Gandharva, at mga Apsaras. Sa pook na iyon ay may tatlong agni-kuṇḍa (hukay ng banal na apoy); at sa gitna nila ay ang Jāhnavī (Gaṅgā).
Verse 3
वेगेन समतिक्रान्ता सर्वतीर्थतिरस्कृता तपनस्य सुता तत्र त्रिषु लोकेषु विश्रुता
Sa bilis ng agos ay nalalampasan niya ang lahat at natatabunan ang bawat banal na tawiran; naroon ang bantog na anak na babae ni Tapana, na kilala sa tatlong daigdig.
Verse 4
गङ्गायमुनयोर्मध्यं पृथिव्या जघनं स्मृतं प्रयागं जघनस्यान्तरुपस्थमृषयो विदुः
Ang lupain sa pagitan ng Gaṅgā at Yamunā ay inaalala bilang “balakang” (jaghana) ng Daigdig; at nalalaman ng mga ṛṣi na ang Prayāga ang panloob na bahagi ng jaghana na iyon, ang gitnang “upastha”.
Verse 5
प्रयागं सप्रतिष्ठानम् कम्बलाश्वतरावुभौ तीर्थं भोगवती चैव वेदी प्रोक्ता प्रजापतेः
Ang Prayāga kasama ang Pratiṣṭhāna, ang dalawang tīrtha na Kambalā at Aśvatara, at ang tīrtha na Bhogavatī—ang lahat ng ito ay ipinahahayag na vedī, ang dambanang-altar ni Prajāpati.
Verse 6
तत्र वेदाश् च यज्ञाश् च मूर्तिमन्तः प्रयागके स्तवनादस्य तीर्थस्य नामसङ्किर्तनादपि
Doon, sa Prayāga, ang mga Veda at ang mga ritong yajña ay wari’y nagkakatawang-anyo. Kahit sa pagpupuri sa banal na tīrtha na ito, o sa pagbigkas lamang ng pangalan nito, nakakamit ang dakilang kabutihang-loob (puṇya).
Verse 7
मृत्तिकालम्भनाद्वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते प्रयागे सङ्गते दानं श्राद्धं जप्यादि चाक्षयं
Kahit sa paglalagay o pag-asa sa banal na putik (mṛttikā), napapalaya ang tao sa lahat ng kasalanan. Sa Prayāga, sa tagpuan ng mga ilog, ang dāna, mga handog na śrāddha, japa, at iba pa ay nagiging di-nasisirang gantimpala.
Verse 8
न देववचनाद्विप्र न लोकवचनादपि मतिरुत्क्रमणीयान्ते प्रयागे मरणं प्रति
O brāhmaṇa, hindi sa salita ng mga diyos, ni sa salita ng mga tao, naibabalik ang matibay na pasiya—sa dulo ng buhay—ng taong nakatuon sa pagpanaw sa Prayāga.
Verse 9
दशतीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस् तथापराः तेषां सान्निध्यमत्रैव प्रयागं परमन्ततः
May sampung libong tīrtha, at gayundin ay animnapung krore pa ng iba; subalit ang mismong pagdalo o pagsasama-sama ng bisa ng lahat ng iyon ay naririto lamang. Kaya ang Prayāga ang pinakadakila sa ganap na diwa.
Verse 10
वासुकेर्भोगवत्यत्र हंसप्रपतनं परं गवां कोटिप्रदानाद्यत् त्र्यहं स्नानस्य तत्फलं
Dito, sa Bhogavatī ni Vāsuki, pinupuri ang kataas-taasang tīrtha na tinatawag na Haṃsa-prapatana (Pagbaba ng Sisne). Ang bunga ng pagligo roon sa loob ng tatlong araw ay katumbas ng bunga ng mga handog, simula sa pag-aalay ng sampung milyong baka.
Verse 11
प्रयागे माघमासे तु एवमाहुर्मनीषिणः गङायमुनयोर्मध्ये इति ख सरितः सागरा इत्य् आदिः, उपस्थमृषयो विदुरित्यन्तः पाठो ग पुस्तके नास्ति श्रवणादस्येति ख , ग , घ , ङ , ज च श्राद्धद्रव्यादि चाक्षयमिति घ त्र्यहं स्नातस्येति घ सर्वत्र सुलभा गङ्गा त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा
Ipinahayag ng mga pantas: sa buwan ng Māgha, sa Prayāga—sa tagpuan ng Gaṅgā at Yamunā—madaling marating ang Gaṅgā saanman, subalit ang ganap na kapangyarihang nagpapabanal niya ay bihira at natatangi sa tatlong pook.
Verse 12
गङाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसङ्गमे अत्र दानाद्दिवं याति राजेन्द्रो जायते ऽत्र च
Sa Gaṅgādvāra (Haridvāra), sa Prayāga, at sa tagpuan ng Gaṅgā at ng karagatan (Gaṅgā-sāgara), ang pagbibigay ng kaloob dito ay nagdadala sa langit; at dito rin, ang isa’y isinisilang bilang hari sa mga hari.
Verse 13
वटमूले सङ्गमादौ मृतो विष्णुपुरीं व्रजेत् उर्वशीपुलिनं रम्यं तीर्थं सन्ध्यावतस् तथा
Ang mamatay sa paanan ng punong balete (vaṭa) sa banal na tagpuan ay tutungo sa lungsod ni Viṣṇu. Gayundin, ang marikit na pampang ni Urvaśī ay isang tīrtha para sa mga tapat sa pagsamba sa sandhyā (panalanging dapithapon).
Verse 14
कोटीतीर्थञ्चाश्वमेधं गङ्गायमुनमुत्तमं मानसं रजसा हीनं तीर्थं वासरकं परं
Ang Koṭitīrtha, Aśvamedha(-tīrtha), ang pinakadakilang tagpuan ng Gaṅgā at Yamunā, ang Mānasatīrtha na walang rajas (dungis), at ang dakilang Vāsaraka-tīrtha—ang mga ito’y ipinahahayag na mga bantog na banal na tawiran.
Both: Agni explicitly frames Prayāga as 'bhukti-mukti-prada'—a tīrtha whose rites support worldly welfare while culminating in liberation.
The chapter treats mṛttikā as a portable ritual substance: bearing or applying it is said to remove sin like the Sun destroys darkness, making purification accessible beyond the river itself.
It sacralizes the place as a concentrated locus of revelation and ritual efficacy, where even praise and name-chanting are credited with extraordinary merit.
Gaṅgādvāra (Haridvāra), Prayāga, and Gaṅgā-sāgara (the Gaṅgā’s confluence with the ocean).
By mapping Prayāga onto the Earth’s body (jaghana/upastha metaphor) and listing subsidiary tīrthas as Prajāpati’s altar, it turns terrain into a structured soteriological system.