Previous Verse
Next Verse

Shloka 55

उपसंहारः, वैष्णवपुराण-प्रशंसा, फलश्रुति, परम्परा-प्रवहः (पाठ-श्रवण-फलम्)

यत्रादौ भगवांश् चराचरगुरुर् मध्ये तथान्ते च स ब्रह्मज्ञानमयो ऽच्युतो ऽखिलजगन्मध्यान्तसर्गप्रभुः तच् छृण्वन् पुरुषः पवित्रपरमं भक्त्या पठन् धारयन् प्राप्नोत्य् अस्ति न तत् समस्तभुवनेष्व् एकान्तसिद्धिर् हरिः

yatrādau bhagavāṃś carācaragurur madhye tathānte ca sa brahmajñānamayo 'cyuto 'khilajaganmadhyāntasargaprabhuḥ tac chṛṇvan puruṣaḥ pavitraparamaṃ bhaktyā paṭhan dhārayan prāpnoty asti na tat samastabhuvaneṣv ekāntasiddhir hariḥ

พระผู้เป็นเจ้า ผู้เป็นครูแห่งสรรพสิ่งทั้งเคลื่อนและไม่เคลื่อน สถิตอยู่ในเบื้องต้น ในท่ามกลาง และในที่สุด; พระอจยุตะผู้เป็นแก่นแห่งญาณพรหมัน เป็นเจ้าแห่งการอุบัติของจักรวาลทั้งปวงในต้น-กลาง-ปลาย ผู้ใดสดับ หรือสวดด้วยภักติและทรงไว้ในดวงใจ ย่อมบรรลุความสำเร็จสูงสุดอันบริสุทธิ์ยิ่ง ในสรรพโลกไม่มีสิ่งใดเหนือกว่านั้น—ความสำเร็จอันแน่วแน่คือพระหริเท่านั้น

यत्रwherein
यत्र:
Adhikarana (Locus/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootयत्र (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (relative adverb: where/wherein)
आदौin the beginning
आदौ:
Adhikarana (Temporal locus)
TypeIndeclinable
Rootआदि (प्रातिपदिक)
Formसप्तमी-एकवचनरूपेण अव्ययीभूत (locative used adverbially: in the beginning)
भगवान्the Blessed Lord
भगवान्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootभगवत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (Nominative singular)
चराचरगुरुःteacher of the moving and unmoving (beings)
चराचरगुरुः:
Karta (Apposition/कर्ता)
TypeNoun
Rootचर + अचर + गुरु (प्रातिपदिक)
Formसमास: द्वन्द्व (चर-अचर) + षष्ठी-तत्पुरुष (चराचरयोः गुरु:); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
मध्येin the middle
मध्ये:
Adhikarana (Temporal locus)
TypeIndeclinable
Rootमध्य (प्रातिपदिक)
Formसप्तमी-एकवचनरूपेण अव्ययीभूत (locative adverb: in the middle)
तथाlikewise
तथा:
Sambandha (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formप्रकारवाचक-अव्यय (adverb: likewise)
अन्तेat the end
अन्ते:
Adhikarana (Temporal locus)
TypeIndeclinable
Rootअन्त (प्रातिपदिक)
Formसप्तमी-एकवचनरूपेण अव्ययीभूत (locative adverb: at the end)
and
:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-निपात (and)
सःhe
सः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
ब्रह्मज्ञानमयःconsisting of Brahma-knowledge
ब्रह्मज्ञानमयः:
Karta (Qualifier)
TypeAdjective
Rootब्रह्म + ज्ञान + मय (प्रातिपदिक)
Formसमास: तत्पुरुष (ब्रह्मज्ञानं यस्य/येन मयः); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (qualifying सः/अच्युतः)
अच्युतःAcyuta (the unfailing one)
अच्युतः:
Karta (Apposition/कर्ता)
TypeNoun
Rootअच्युत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अखिलजगन्मध्यान्तसर्गप्रभुःlord of the creation (at) the middle and end of the whole world
अखिलजगन्मध्यान्तसर्गप्रभुः:
Karta (Apposition/कर्ता)
TypeNoun
Rootअखिल + जगत् + मध्य + अन्त + सर्ग + प्रभु (प्रातिपदिक)
Formबहुपद-तत्पुरुषसमास (अखिलस्य जगतः मध्य-अन्त-सर्गस्य प्रभुः); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
तत्that (teaching)
तत्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (Accusative singular)
छृण्वन्hearing
छृण्वन्:
Karta (Concurrent action/कर्ता)
TypeVerb
Rootश्रु (धातु) + शतृ (कृदन्त)
Formवर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; (hearing)
पुरुषःa person
पुरुषः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
पवित्रपरमम्supremely purifying
पवित्रपरमम्:
Karma (Qualifier)
TypeAdjective
Rootपवित्र + परम (प्रातिपदिक)
Formसमास: कर्मधारय (परमं पवित्रम्); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (qualifying तत्/फलम्)
भक्त्याwith devotion
भक्त्या:
Karana (Means/Manner/करण)
TypeNoun
Rootभक्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन (Instrumental singular; manner)
पठन्reciting
पठन्:
Karta (Concurrent action/कर्ता)
TypeVerb
Rootपठ् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
Formवर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; (reciting/reading)
धारयन्retaining
धारयन्:
Karta (Concurrent action/कर्ता)
TypeVerb
Rootधृ (धातु) + शतृ (कृदन्त)
Formवर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; (holding/retaining in mind)
प्राप्नोतिattains
प्राप्नोति:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootप्राप् (धातु)
Formलट् (परस्मैपद), प्रथमपुरुष, एकवचन (Present, 3rd sg.)
अस्तिthere is
अस्ति:
Kriya (Existential/क्रिया)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formलट् (परस्मैपद), प्रथमपुरुष, एकवचन (Present, 3rd sg.)
not
:
Sambandha (Negation)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक-अव्यय (negation)
तत्that (thing)
तत्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (Nominative singular)
समस्तभुवनेषुin all worlds
समस्तभुवनेषु:
Adhikarana (Locus/अधिकरण)
TypeNoun
Rootसमस्त + भुवन (प्रातिपदिक)
Formसमास: कर्मधारय (समस्तानि भुवनानि); नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, बहुवचन (Locative plural)
एकान्तसिद्धिःexclusive/ultimate attainment
एकान्तसिद्धिः:
Karta (Predicate-noun/कर्ता)
TypeNoun
Rootएकान्त + सिद्धि (प्रातिपदिक)
Formसमास: तत्पुरुष (एकान्ते सिद्धिः / एकान्त-प्रकारा सिद्धिः); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
हरिःHari (Vishnu)
हरिः:
Karta (Predicate identification/कर्ता)
TypeNoun
Rootहरि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

Sage Parāśara (teaching Maitreya)

V
Vishnu
B
Brahman

FAQs

This verse presents Vishnu as the all-pervading ground of reality—immanent through the universe’s entire span and transcendent as its sovereign source—so creation is understood as dependent on Him at every stage.

Parāśara states that hearing, devoted recitation, and inner retention (dhāraṇā) of this supremely purifying account leads to the highest siddhi, emphasizing practice that combines śravaṇa, pāṭha, and contemplation.

Vishnu is identified with Brahman-knowledge itself and as the lord of cosmic emanation, aligning Vaishnava theology with the claim that ultimate liberation and perfection are found exclusively in Hari.