Previous Verse
Next Verse

Shloka 40

अविद्याबीज-निरूपणं, योगस्वरूप-उपदेशः, मूर्तहरिधारणा-समाधि, जनकवंशीय-राजर्षिसंवादः

प्राणाख्यम् अनिलं वश्यम् अभ्यासात् कुरुते तु यत् प्राणायामः स विज्ञेयः सबीजो ऽबीज एव च

prāṇākhyam anilaṃ vaśyam abhyāsāt kurute tu yat prāṇāyāmaḥ sa vijñeyaḥ sabījo 'bīja eva ca

วินัยที่ด้วยการฝึกอย่างต่อเนื่องทำให้ลมที่เรียกว่า ‘ปราณะ’ อยู่ใต้อำนาจ เรียกว่า ปราณายามะ; และสอนไว้เป็นสองแบบ คือ ‘มีพืช’ และ ‘ไร้พืช’

प्राणाख्यम्called prāṇa
प्राणाख्यम्:
Karma (Object-qualifier/कर्मविशेषण)
TypeAdjective
Rootप्राण+आख्य (प्रातिपदिक); समासः: प्राण + आख्य
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (अनिलम्)
अनिलम्wind; vital air
अनिलम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootअनिल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
वश्यम्to be controlled; controllable
वश्यम्:
Karma (Object-qualifier/कर्मविशेषण)
TypeAdjective
Rootवश्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (अनिलम्)
अभ्यासात्from practice; by repeated practice
अभ्यासात्:
Hetu/Apadana (Cause/Source/हेतु-अपादान)
TypeNoun
Rootअभ्यास (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (अपादान/हेतु), एकवचन
कुरुतेmakes (it)
कुरुते:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formलट् (present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
तुindeed/but
तु:
Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय (particle), विरोध/विशेषार्थक
यत्which/that
यत्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्धक/यत्-शब्दः (relative)
प्राणायामःbreath-control (prāṇāyāma)
प्राणायामः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootप्राण+आयाम (प्रातिपदिक); समासः: प्राण + आयाम
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
सःthat/it
सः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम
विज्ञेयःis to be known/understood
विज्ञेयः:
Kriya (Predicative/विधेयक्रिया)
TypeVerb
Rootवि+ज्ञा (धातु)
Formतव्यत्/य-प्रत्ययार्थे क्तव्य-भावः (gerundive/obligatory), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विधेयविशेषणम्
सबीजःwith seed (supported)
सबीजः:
Karta (Subject-qualifier/कर्तृविशेषण)
TypeAdjective
Rootस+बीज (प्रातिपदिक); समासः: स (सहित) + बीज
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (प्राणायामः)
अबीजःseedless (unsupported)
अबीजः:
Karta (Subject-qualifier/कर्तृविशेषण)
TypeAdjective
Rootअ+बीज (प्रातिपदिक); समासः: नञ् (अ) + बीज
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (प्राणायामः)
एवindeed/just
एव:
Sambandha (Emphasis/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय (emphatic particle)
and
:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

Sage Parāśara (teaching Maitreya)

P
Prāṇa
A
Anila (Vāyu as breath)

FAQs

Here prāṇāyāma is defined as the disciplined mastery of the life-breath through sustained practice, presented as a core yogic means within the Moksha section that steadies the mind for higher realization.

He frames prāṇāyāma as having two forms: sabīja, supported by a “seed” (an object, intention, or focal support), and abīja, in which practice becomes supportless—subtler and more interior, oriented toward stillness.

Even when the verse speaks in yogic terms, it belongs to the Purana’s liberation-teaching where inner control and clarity ultimately serve devotion and realization of Vishnu as the Supreme Reality guiding cosmic order and the soul’s release.