Adhyaya 3

อัธยายะ ๓ เปิดด้วยคำสรรเสริญและคำถามของนารท—เมื่อพระเวทและปุราณะสรรเสริญวาสุเทวะว่าเป็นผู้สร้างและผู้กำกับอันนิรันดร์ และเมื่อทุกวรรณะกับอาศรมบูชาพระองค์ในหลากหลายรูป แล้วเทพหรือบิดาผู้ใดเล่าที่แม้แต่วาสุเทวะยังบูชา? พระศรีนารายณะตรัสว่าเป็นคำสอนอันละเอียด แล้วแสดงตามนัยอุปนิษัทว่า ปรมพรหมเป็น ‘สัจ‑ญาณ‑อนันต์’ อยู่เหนือไตรคุณ และปรากฏเป็นบุรุษทิพย์องค์เดียวกัน คือมหาปุรุษ วาสุเทวะ นารายณะ วิษณุ และกฤษณะ พระองค์ทรงวาง ‘มรฺยาทา’ แห่งโลกว่า พิธีกรรมต่อเทวะ (ไทวะ) และต่อบรรพชน (ปิตฤ) พึงกระทำ แต่ที่สุดแล้วล้วนมุ่งสู่พระผู้เป็นเจ้าองค์เดียว ผู้เป็นอาตมันของสรรพสิ่ง ต่อมาจำแนกกรรมเวทเป็นสองทางคือ ประวฤตติ และนิวฤตติ ประวฤตติรวมหน้าที่ในสังคม เช่น การสมรส ทรัพย์โดยธรรม ยัญญะเพื่อความปรารถนา และงานสาธารณะ ให้ผลเป็นสวรรค์อันจำกัด ครั้นบุญสิ้นก็กลับสู่โลกมนุษย์ นิวฤตติรวมการสละ การสำรวม ตบะ และยัญญะชั้นสูง (พรหม/โยคะ/ญาณ/ชปะ) นำไปสู่โลกเหนือไตรโลก แต่ยังอยู่ใต้กฎแห่งการล่มสลายจักรวาล แก่นคำสอนชี้ว่า กรรมที่อิงคุณะย่อมเป็น ‘นิรคุณะ’ ได้เมื่อทำด้วยวิษณุ‑สัมพันธ์ คือทำโดยผูกไว้กับพระวิษณุด้วยการอุทิศ จึงให้ผลอักษยะและจบที่พระธามของภควาน มีตัวอย่างทั้งฝ่ายประวฤตติ (ปรชาปติ เทวะ ฤษี) และฝ่ายนิวฤตติ (สานกะและฤๅษีผู้มั่นคง) ว่าล้วนบูชาพระผู้เป็นเจ้าองค์เดียวกันตามวินัยของตน ตอนท้ายย้ำพระเมตตา—การกระทำเล็กน้อยด้วยภักติให้ผลใหญ่และยั่งยืน ผู้ภักดีเอกันต์ได้การรับใช้เหนือโลกด้วยกายทิพย์ และความสัมพันธ์แท้กับพระองค์ยับยั้งสังสาระ พร้อมเกื้อหนุนความสำเร็จในกรรมโยคะและญาณโยคะ