Adhyaya 25

บทนี้เป็นคำสอนเชิงเทววิทยาที่เป็นลำดับ โดยพระศรีนารายณ์ตรัสแก่ฤๅษี เริ่มด้วยการนิยาม “ไวรागยะ” ว่าเป็นความคลายกำหนัดอย่างมั่นคงต่อสิ่งที่เสื่อมสลายได้ และยืนยันด้วยปรมาณะทั้งการรับรู้โดยตรง การอนุมาน และคำพยานแห่งคัมภีร์ว่า รูปภาวะที่ถูกเงื่อนไขครอบงำนั้นไม่น่าไว้วางใจ เพราะแปรเปลี่ยนและก่อทุกข์ซ้ำแล้วซ้ำเล่า จากนั้นทรงแจกแจง “ปรลัย” อันขับเคลื่อนด้วยกาลเวลาเป็นสี่ประการ: (1) ปรลัยนิตย์/ประจำวัน ที่เห็นได้ในความเปลี่ยนแปลงของกายและความเสื่อมไม่หยุด, (2) ปรลัยไนมิตติกะ อิงวัฏจักรกลางวัน–กลางคืนของพระพรหม ครอบคลุมลำดับมนูทั้งสิบสี่ การเหือดแห้งของโลก ไฟจักรวาล และต่อด้วยมหาน้ำท่วม, (3) ปรลัยปรากฤติกะ คือการดูดกลับเป็นขั้น ๆ ของธาตุและกำลังอินทรีย์คืนสู่ปรกฤติ, และ (4) ปรลัยอาตยันติกะ เมื่อมายา ปุรุษะ และกาละก็หดกลับสู่สิ่งไม่เสื่อม เหลือเพียงพระผู้เป็นเจ้าองค์เดียว เมื่อสถาปนาความไม่เที่ยงและการหดกลับของจักรวาลแล้ว บทนี้หันสู่การปฏิบัติ: นิยามภักติแบบเอกันตะต่อพระวาสุเทวะ แจกแจงภักติ ๙ ประการ (เช่น ศรวณะ เป็นต้น) และสรรเสริญ “เอกันติกธรรม” ว่าเป็นวินัยที่มุ่งสู่โมกษะได้ผลยิ่งที่สุด ตอนท้ายย้ำอานิสงส์ที่ยึดพระวาสุเทวะเป็นศูนย์กลางว่า พระนามศักดิ์สิทธิ์ยังให้ความรอดได้ แม้เอ่ยไม่สมบูรณ์ หากระลึกด้วยใจนอบน้อม.