Adhyaya 24

นารายณะทรงนิยาม ‘ญาณ/ความรู้’ ว่าเป็นปัญญาแห่งการจำแนก (วิเวก) ซึ่งทำให้รู้แจ้ง ‘เกษตร’ (กาย–ปรกฤติ) และหมวดหมู่ตัตตวะที่เกี่ยวเนื่องได้ถูกต้อง ต่อจากนั้นทรงสถาปนา ‘วาสุเทวะ’ เป็นปรพรหม—เดิมทีเป็นหนึ่งเดียว อทไวตะ นิรคุณ; ครั้นมมายาพร้อมกาลศักติอุบัติ เกิดความกวนไหวจนบังเกิดพรหมาณฑะนับไม่ถ้วน ภายในพรหมาณฑะหนึ่ง วิวัฒน์ผ่านมหัต อหังการ และการจัดวางตรีคุณ ก่อให้เกิดตนมาตระ มหาภูต อินทรีย์ และหน้าที่แห่งเทวตา ทั้งหมดรวมเป็นกาย ‘วิราฏ’ อันเป็นที่รองรับโลกทั้งจรและอจร จากวิราฏบังเกิดพรหมา (รชัส) วิษณุ (สัตตวะ) และหระ/หร (ตมัส) พร้อมศักติ—ทุรคา สาวิตรี และศรี—ซึ่งอังศะของพระนางแผ่ขยายเป็นนานารูป พรหมาผู้ประทับบนดอกบัวกลางมหาสมุทรเดี่ยวในเบื้องต้นเกิดความสับสน ครั้นได้ยินบัญชาลี้ลับว่า ‘ตโป ตโป’ จึงใคร่ครวญและบำเพ็ญตบะยาวนาน จนได้ทัศนะไวกุณฐ์ ที่ซึ่งคุณทั้งสามไม่ครอบงำและความหวาดกลัวมายาไม่อาจเกิด ที่นั่นพรหมาได้เห็นวาสุเทวะสี่กรพร้อมบริวารทิพย์ รับพรแห่งพลังการปล่อยกำเนิดประชา (ประชาวิสรรคศักติ) และได้รับโอวาทให้สร้างสรรพสิ่งโดยทรงไว้ซึ่งสมาธิเอกภาพกับวิราฏ ต่อมา พรหมาจัดระเบียบการสร้าง: ฤษีทั้งหลาย การอุบัติของรุทรจากความพิโรธ ปรชาปติ เวท วรรณะ–อาศรม สัตว์และโลก ตลอดจนการกำหนดส่วนแห่งภักษาและเครื่องบูชา (หวิส/กัวยะ) ที่เหมาะสมแก่เทวะ ปิตฤ และหมู่อื่น ๆ ตอนท้ายย้ำความแปรผันเป็นวัฏจักรตามกัลปะ หลักอวตารของวาสุเทวะเพื่อฟื้นฟูขอบเขตที่วิปริต และนิยามสุดท้ายของญาณว่าเป็นการจำแนกลักษณะของเกษตร เกษตรชญะ ปรกฤติ–ปุรุษ มายา กาลศักติ อักษร และปรมาตมันให้ชัดเจน.