Previous Verse
Next Verse

Shloka 40

युद्धकाण्डे पञ्चनवतितमः सर्गः

Sarga 95: Lamentation in Laṅkā and the Causal Chain of Enmity

प्राप्तकालंकृतंतेनपौलस्त्येनमहात्मना ।।।।यतएवंभयंदृष्टंतमेवशरणंगतः ।

prāptakālaṃ kṛtaṃ tena paulastyena mahātmanā | yat evaṃ bhayaṃ dṛṣṭaṃ tam eva śaraṇaṃ gataḥ ||

มหาบุรุษผู้สืบสายเปาลัสตยะ ครั้นเห็นความหวาดกลัวในสภาพนั้นและรู้ว่าเวลาสมควรแล้ว จึงไปพึ่งพาเขาผู้นั้นแต่ผู้เดียวเป็นที่ลี้ภัย

प्राप्तकालम्the opportune time
प्राप्तकालम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootप्राप्त-काल (प्रातिपदिक; √आप्/आप्-धातु + काल-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; समासः—कर्मधारयः (प्राप्तः कालः = opportune time)
कृतम्done/made
कृतम्:
Karma (कर्म)
TypeVerb
Root√कृ (धातु)
Formकृदन्त—क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि/भूतकाले कृदन्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; (प्राप्तकालम् इति कर्मणः विशेषणम्)
तेनby him/with him
तेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण/सह), एकवचन; सर्वनाम
पौलस्त्येनby Paulastya (Ravana)
पौलस्त्येन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootपौलस्त्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; विशेष्य—रावणः (पौलस्त्यः)
महात्मनाby the great-souled one
महात्मना:
Karana (करण)
TypeAdjective
Rootमहात्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—कर्मधारयः (महान् आत्मा यस्य/महान् आत्मा = great-souled); पौलस्त्यस्य विशेषणम्
यतःsince/because
यतः:
Hetu (हेतु)
TypeIndeclinable
Rootयत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formअव्यय; हेत्वर्थे (because/since)
एवम्thus/in that way
एवम्:
Prakara (प्रकार)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formअव्यय; प्रकारवाचक (in this manner)
भयम्fear
भयम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootभय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
दृष्टम्seen/perceived
दृष्टम्:
Karma (कर्म)
TypeVerb
Root√दृश् (धातु)
Formकृदन्त—क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; भयम् इति कर्मणः विशेषणम् (fear seen/perceived)
तम्him
तम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम
एवindeed/only
एव:
Avadharana (अवधारण)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारणार्थक (only/indeed)
शरणम्refuge
शरणम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootशरण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; गत्यर्थक-क्रियायाः कर्म
गतःwent/sought
गतः:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Root√गम् (धातु)
Formकृदन्त—क्त-प्रत्ययान्त (past active participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्तरि प्रयोगः

"Great Vibheeshana of the Paulastya race, perceiving opportune time, has sought refuge out of fear."

V
Vibhīṣaṇa (implied by Paulastya and refuge-seeking)
R
Rāma (implied as the refuge)

FAQs

Śaraṇāgati (seeking refuge in righteousness) is portrayed as a dharmic act when one recognizes adharma’s danger. Choosing the side of Satya at the right time is itself a moral responsibility.

The women interpret Vibhīṣaṇa’s defection: he perceived the danger and the turning of time, and therefore sought refuge with Rāma.

Vibhīṣaṇa’s discernment (viveka) and courage to choose dharma over clan-loyalty when the truth becomes clear.