Shloka 13

विभीषण–इन्द्रजित् संवादः

Vibhishana and Indrajit: Counsel, Boast, and Rebuttal

Devanagari script

कोब्रह्मदण्डप्रतिमप्रकाशानर्चिष्मतःकालनिकाशरूपान् ।सहेतबाणान्यमदण्डकल्पान्समक्षमुक्तान्युधिराघवेण ।।6.15.13।।

Transliteration

ko brahma-daṇḍa-pratima-prakāśān arciṣmataḥ kāla-nikāśa-rūpān | saheta bāṇān yama-daṇḍa-kalpān samakṣa-muktān yudhi rāghaveṇa ||6.15.13||

Translation

ในสนามรบ ใครเล่าจะทนลูกศรที่ราฆวะปล่อยต่อหน้า—ส่องประกายดุจทัณฑ์แห่งพรหมา ลุกโพลงด้วยเพลิง มีรูปเป็นกาลคือความตาย และประหนึ่งคทาทัณฑ์ของพระยม—ได้เล่า?

Word by Word

• कः: who
• कः: कर्ता (Agent) — सहेत इत्यस्य
• Type: Noun
• Root: किम् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः (कर्तरि), एकवचनम्; सर्वनाम-शब्दः (interrogative pronoun: who?)

• ब्रह्मदण्डप्रतिमप्रकाशान्: having splendor like Brahmā’s staff
• ब्रह्मदण्डप्रतिमप्रकाशान्: कर्म (Object) — बाणान् इत्यस्य विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: ब्रह्मदण्ड + प्रतिमा + प्रकाश (प्रातिपदिकानि); समासान्त-प्रातिपदिकम्: ब्रह्मदण्डप्रतिमप्रकाश
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, बहुवचनम्; विशेषणम् (बाणान् इति विशेष्यस्य); समास-विग्रहः: ब्रह्मदण्डस्य प्रतिमा इव प्रकाशः येषाम् (अर्थतः: ब्रह्मदण्ड-प्रतिमः प्रकाशः)

• अर्चिष्मतः: flaming, radiant
• अर्चिष्मतः: कर्म (Object) — बाणान् इत्यस्य विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: अर्चिष्मत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, बहुवचनम्; विशेषणम् (बाणान् इति विशेष्यस्य); मतुप्-प्रत्ययान्तः (possessing flames)

• कालनिकाशरूपान्: having a form like Death (Time)
• कालनिकाशरूपान्: कर्म (Object) — बाणान् इत्यस्य विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: काल + निकाश + रूप (प्रातिपदिकानि); समासान्त-प्रातिपदिकम्: कालनिकाशरूप
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, बहुवचनम्; विशेषणम् (बाणान् इति विशेष्यस्य); समास-विग्रहः: कालस्य निकाशः (सदृशता/तुल्यता) यस्य रूपम् (अर्थतः: काल-सदृश-रूपान्)

• सहेत: could bear / would endure
• सहेत: क्रिया (Action)
• Type: Verb
• Root: √सह् (धातु) + लोट्/विधिलिङ्?; रूपम्: सहेत (तिङन्त)
• Form: विधिलिङ् (optative), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; धातुः: सह् (to endure/bear) — प्रश्नार्थे ‘कः सहेत?’ (who could bear?)

• बाणान्: arrows
• बाणान्: कर्म (Object) — सहेत इत्यस्य
• Type: Noun
• Root: बाण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, बहुवचनम्

• यमदण्डकल्पान्: like Yama’s staff
• यमदण्डकल्पान्: कर्म (Object) — बाणान् इत्यस्य विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: यमदण्ड + कल्प (प्रातिपदिकानि); समासान्त-प्रातिपदिकम्: यमदण्डकल्प
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, बहुवचनम्; विशेषणम् (बाणान् इति विशेष्यस्य); समास-विग्रहः: यमस्य दण्डः इव कल्पाः (सदृशाः)

• समक्षमुक्तान्: shot in (his) presence / before (one’s eyes)
• समक्षमुक्तान्: कर्म (Object) — बाणान् इत्यस्य विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: समक्ष (अव्यय/उपपद) + मुक्त (√मुच् धातोः क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त); समासान्त-प्रातिपदिकम्: समक्षमुक्त
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, बहुवचनम्; क्त-प्रत्ययान्तः भूतकर्मणि कृदन्तः (released/shot); विशेषणम् (बाणान्); अव्ययीभाव-समासः: समक्षम् (in one’s presence) मुक्ताः

• युधि: in battle
• युधि: अधिकरण (Locative) — क्रियायाः
• Type: Noun
• Root: युध् (प्रातिपदिक) / युध्-शब्दः
• Form: स्त्रीलिङ्गः, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; अधिकरणम् (locative: in battle)

• राघवेण: by Rāghava (Rāma)
• राघवेण: कर्ता/करण-सम्बन्धः (Agent expressed via instrumental: by Rāghava)
• Type: Noun
• Root: राघव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्; करणम् (instrumental: by/with Rāghava)

Context

"I have cast down on the ground, Indra, the Lord of gods and of three worlds. At one time all the gods in groups fled in all directions scared of me."

Characters & Entities

• Rāghava (Rāma)
• Brahmā (via brahma-daṇḍa imagery)
• Yama

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

It underscores the moral weight of righteous power: when force is aligned with dharma, it becomes irresistible—hence wise action is to abandon adharma rather than challenge dharmic authority.

What is the narrative situation?

Vibhīṣaṇa points to Rāma’s overwhelming martial capability to show that Indrajit’s confidence is delusion.

Which character virtue is emphasized?

Prudence grounded in truth—recognizing reality and choosing the dharmic path rather than persisting in ruinous pride.