Home›Ramayana›Yuddha Kanda›Sarga 128›Shloka 29
←Previous Verse
Next Verse→

Shloka 29

अयोध्याप्रत्यागमन-सन्देशः

Hanuman Sent Ahead to Ayodhya

Devanagari script

क्रोशमात्रेत्वयोध्यायाचशीरकृष्णाजिनम्बरम् ।।।।ददर्शभरतंदीनंकृशमाश्रमवासिनम् ।जटिलंमलदिग्धाङ्गंभ्रातृव्यसनकर्शितम् ।। ।फलमूलाशिनंदान्तंतापसंधर्मचारिणम् ।समुन्नतजटाभारंवल्कलाजिनवाससम् ।।।।नियतंभावितात्मानंब्रह्मर्षिसमतेजसम् ।पादुकेतेपुरस्कृत्यप्रशासन्तंवसुन्धराम् ।। ।चातुर्वर्णस्यलोकस्यत्रातारंमहतोभयात् ।उपस्थितममात्यैश्चशुचिभिश्चपुरोहितैः ।।।।बलमुख्यैश्चयुक्तैश्चकाषायाम्बरदारिभिः ।

Transliteration

krośa-mātre tvayodhyāyāś cīra-kṛṣṇājināmbaram |

dadarśa bharataṃ dīnaṃ kṛśam āśrama-vāsinam |

jaṭilaṃ mala-digdhāṅgaṃ bhrātṛ-vyasana-karśitam |

phala-mūlāśinaṃ dāntaṃ tāpasaṃ dharma-cāriṇam |

samunnata-jaṭā-bhāraṃ valkalājina-vāsasam |

niyataṃ bhāvitātmānaṃ brahmarṣi-sama-tejasam |

pāduke te puraskṛtya praśāsantaṃ vasundharām |

cāturvarṇasya lokasya trātāraṃ mahato bhayāt |

upasthitam amātyaiś ca śucibhiś ca purohitaiḥ |

bala-mukhyaiś ca yuktaiś ca kāṣāyāmbara-dāribhiḥ ||6.128.29–33||

Translation

เมื่อห่างจากอโยธยาประมาณหนึ่งโกรศ เขาได้เห็นพระภรตะ—นุ่งห่มผ้าจากเปลือกไม้และหนังเนื้อดำ—เศร้าสร้อยและซูบผอม อยู่เป็นผู้อาศัยในอาศรม; ผมเป็นชฎา กายเปื้อนฝุ่นคราบ ถูกความทุกข์จากการพรากพี่ชายบีบคั้น. ทรงเสวยผลไม้และรากไม้ สำรวมอินทรีย์ เป็นตบะผู้ดำเนินตามธรรม; ชฎามวยสูงเด่น และทรงนุ่งห่มเปลือกไม้กับหนังสัตว์. ทรงมีวินัย จิตภายในขัดเกลาด้วยสมาธิ ส่องรัศมีดุจพรหมฤๅษี. โดยตั้งปาทุกาของพระรามไว้เบื้องหน้า ทรงปกครองแผ่นดิน เป็นผู้คุ้มครองชนทั้งสี่วรรณะจากภัยใหญ่. มีอำมาตย์ พราหมณ์ปุโรหิตผู้บริสุทธิ์ และนายทัพกับสหายผู้สวมจีวรสีกรักคอยเฝ้าแวดล้อม

Word by Word
क्रोशमात्रेat a distance of one krośa
क्रोशमात्रे:
अधिकरण (Adhikaraṇa)
TypeNoun
Rootक्रोश (प्रातिपदिक) + मात्रा (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे सप्तमी-एकवचनम् (locative singular, neuter); क्रोशस्य मात्रा इति (measure of a krośa)
तुbut/indeed
तु:
सम्बन्ध/निपात (discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (particle); विरोध/विशेषार्थक (contrast/emphasis)
अयोध्यायाःof Ayodhyā
अयोध्यायाः:
सम्बन्ध (genitive relation)
TypeNoun
Rootअयोध्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे षष्ठी-एकवचनम् (genitive singular, feminine)
चीरकृष्णाजिनाम्बरम्wearing bark-cloth and black antelope-skin as garments
चीरकृष्णाजिनाम्बरम्:
कर्म (Karman) / विशेष्य-विशेषणभावे (object-complement)
TypeNoun
Rootचीर (प्रातिपदिक) + कृष्णाजिन (प्रातिपदिक) + अम्बर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम् (accusative singular, neuter); चीरं च कृष्णाजिनं च अम्बरं च (garments: bark-cloth and black antelope-skin etc.)
ददर्शsaw
ददर्श:
क्रिया (main verb)
TypeVerb
Rootदृश् (धातु)
Formलिट्-लकारः (perfect), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्
भरतम्Bharata
भरतम्:
कर्म (Karman)
TypeNoun
Rootभरत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम् (accusative singular, masculine)
दीनम्wretched/pitiable
दीनम्:
कर्मणि विशेषणम् (qualifier of object)
TypeAdjective
Rootदीन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम् (accusative singular, masculine); भरतम् इति विशेषणम्
कृशम्emaciated
कृशम्:
कर्मणि विशेषणम्
TypeAdjective
Rootकृश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम्; भरतम् इति विशेषणम्
आश्रमवासिनम्dwelling in the hermitage
आश्रमवासिनम्:
कर्मणि विशेषणम् (appositive to Bharata)
TypeNoun
Rootआश्रम (प्रातिपदिक) + वासिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम्; आश्रमे वसति इति (one dwelling in a hermitage)
जटिलम्with matted hair
जटिलम्:
कर्मणि विशेषणम्
TypeAdjective
Rootजटिल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम्; भरतम् इति विशेषणम्
मलदिग्धाङ्गम्with limbs smeared with dirt
मलदिग्धाङ्गम्:
कर्मणि विशेषणम्
TypeAdjective
Rootमल (प्रातिपदिक) + दिग्ध (कृदन्त; √दिह्) + अङ्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम्; मलैः दिग्धानि अङ्गानि यस्य (limbs smeared with dirt)
भ्रातृव्यसनकर्शितम्worn down by his brother’s misfortune/separation
भ्रातृव्यसनकर्शितम्:
कर्मणि विशेषणम्
TypeAdjective
Rootभ्रातृ (प्रातिपदिक) + व्यसन (प्रातिपदिक) + कर्शित (कृदन्त; √कृश्/कर्श्)
Formपुंलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम्; भ्रातुः व्यसनेन कर्शितः (worn down by the brother's calamity/separation)
फलमूलाशिनम्eating fruits and roots
फलमूलाशिनम्:
कर्मणि विशेषणम्
TypeNoun
Rootफल (प्रातिपदिक) + मूल (प्रातिपदिक) + आशिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम्; फलानि मूलानि च अश्नाति इति (one who eats fruits and roots)
दान्तम्self-controlled
दान्तम्:
कर्मणि विशेषणम्
TypeAdjective
Rootदान्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम्; भरतम् इति विशेषणम्
तापसम्an ascetic
तापसम्:
कर्मणि विशेषणम्
TypeNoun
Rootतापस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम्; भरतम् इति विशेषण-रूपेण (as an ascetic)
धर्मचारिणम्practicing righteousness
धर्मचारिणम्:
कर्मणि विशेषणम्
TypeNoun
Rootधर्म (प्रातिपदिक) + चारिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम्; धर्मं चरति इति (one who practices dharma)
समुन्नतजटाभारम्with a lofty mass of matted hair
समुन्नतजटाभारम्:
कर्मणि विशेषणम्
TypeAdjective
Rootसमुन्नत (कृदन्त; √उन्नम् with सम्) + जटा (प्रातिपदिक) + भार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम्; समुन्नतः जटाभारः यस्य (whose mass of matted hair is raised/high)
वल्कलाजिनवाससम्wearing bark and skin garments
वल्कलाजिनवाससम्:
कर्मणि विशेषणम्
TypeNoun
Rootवल्कल (प्रातिपदिक) + अजिन (प्रातिपदिक) + वासस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम्; वल्कलं च अजिनं च वासः (garments of bark and skin)
नियतम्disciplined
नियतम्:
कर्मणि विशेषणम्
TypeAdjective
Rootनियत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम्; भरतम् इति विशेषणम्
भावितात्मानम्of cultivated/purified soul
भावितात्मानम्:
कर्मणि विशेषणम्
TypeAdjective
Rootभावित (कृदन्त; √भू caus. √भावय्) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम्; भावितः आत्मा यस्य (whose self is cultivated/purified)
ब्रह्मर्षिसमतेजसम्radiant like a brahmarṣi
ब्रह्मर्षिसमतेजसम्:
कर्मणि विशेषणम्
TypeAdjective
Rootब्रह्मर्षि (प्रातिपदिक) + सम (प्रातिपदिक) + तेजस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम्; ब्रह्मर्षिणा समं तेजः यस्य (having brilliance equal to a brahmarṣi)
पादुकेthe two sandals
पादुके:
कर्म (Karman) (with पुरस्कृत्य)
TypeNoun
Rootपादुका (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे द्वितीया-द्विवचनम् (accusative dual, feminine)
तेyour
ते:
सम्बन्ध (genitive)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-एकवचनम् (genitive singular, pronoun)
पुरस्कृत्यhaving placed in front
पुरस्कृत्य:
क्रियाविशेषण (adverbial to main action)
TypeIndeclinable
Rootपुरस् + √कृ (धातु)
Formक्त्वान्त-अव्यय (absolutive/gerund); क्रियाविशेषणम् (having placed in front)
प्रशासन्तम्ruling/governing
प्रशासन्तम्:
कर्मणि विशेषणम्
TypeVerb
Rootप्र + √शास् (धातु)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present active participle), पुंलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम्; भरतम् इति विशेषणम्
वसुन्धराम्the earth/kingdom
वसुन्धराम्:
कर्म (Karman) (object of प्रशासन्तम्)
TypeNoun
Rootवसुन्धरा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम् (accusative singular, feminine)
चातुर्वर्णस्यof the four social orders
चातुर्वर्णस्य:
सम्बन्ध (genitive)
TypeAdjective
Rootचातुर्वर्ण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे षष्ठी-एकवचनम् (genitive singular, neuter); चत्वारः वर्णाः यस्य (of the four varṇas)
लोकस्यof the people/world
लोकस्य:
सम्बन्ध (genitive)
TypeNoun
Rootलोक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे षष्ठी-एकवचनम् (genitive singular, masculine)
त्रातारम्protector/savior
त्रातारम्:
कर्मणि विशेषणम्
TypeNoun
Rootत्रातृ (प्रातिपदिक; from √त्रा)
Formपुंलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम् (accusative singular, masculine); भरतम् इति विशेषण-रूपेण
महतःgreat
महतः:
अपादान (Apādāna) (with भयात्)
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे पञ्चमी-एकवचनम् (ablative singular, neuter); भयात् इति विशेषणम्
भयात्from fear
भयात्:
अपादान (Apādāna)
TypeNoun
Rootभय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे पञ्चमी-एकवचनम् (ablative singular, neuter)
उपस्थितम्attended/standing near
उपस्थितम्:
कर्मणि विशेषणम्
TypeAdjective
Rootउप + √स्था (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम्; भरतम् इति विशेषणम् (attended/standing by)
अमात्यैःby/with ministers
अमात्यैः:
करण (Karaṇa) / सहकारक (accompaniment)
TypeNoun
Rootअमात्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे तृतीया-बहुवचनम् (instrumental plural, masculine)
चand
च:
सम्बन्ध/समुच्चय (coordination)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)
शुचिभिःpure/upright
शुचिभिः:
करण/सहकारक
TypeAdjective
Rootशुचि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे तृतीया-बहुवचनम् (instrumental plural, masculine); जनैः/पुरोहितैः इत्यादीनां विशेषणम्
चand
च:
सम्बन्ध/समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)
पुरोहितैःby/with priests
पुरोहितैः:
करण/सहकारक
TypeNoun
Rootपुरोहित (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे तृतीया-बहुवचनम् (instrumental plural, masculine)
बलमुख्यैःwith army chiefs
बलमुख्यैः:
करण/सहकारक
TypeNoun
Rootबल (प्रातिपदिक) + मुख्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे तृतीया-बहुवचनम्; बलस्य मुख्याः (chiefs of the army)
चand
च:
सम्बन्ध/समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)
युक्तैःaccompanied/associated
युक्तैः:
करण/सहकारक
TypeAdjective
Rootयुक्त (कृदन्त; √युज्)
Formपुंलिङ्गे तृतीया-बहुवचनम् (instrumental plural, masculine); सहगतानाम् विशेषणम् (associated/attached)
चand
च:
सम्बन्ध/समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)
काषायाम्बरदारिभिःwith wearers of ochre robes
काषायाम्बरदारिभिः:
करण/सहकारक
TypeNoun
Rootकाषाय (प्रातिपदिक) + अम्बर (प्रातिपदिक) + धारिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे तृतीया-बहुवचनम्; काषायम् अम्बरं धारयन्ति इति (wearers of ochre garments)
Context

' At a distance of two miles from Ayodhya, Hanuman saw Bharata living in a hermitage wearing black skin of antelope, emaciated, piteous, not clean, without any cleaning of the body, affected by the separation from brother; living on fruits and roots, subdued practicing austerities, following righteous practices; disciplined, soul purified by meditation, like Brahmarshi in brilliance, placing your sandals on ground ruling the earth, all the four divisions free from fear on all sides, protecting the upright, ministers, priests, united with chiefs of army stood there' (reported Hanuman).

Characters & Entities
H
Hanumān
B
Bharata
A
Ayodhyā
N
Nandigrāma
R
Rāma (implied by 'your sandals')
P
Pādukā (Rāma’s sandals)
M
Ministers (Amātya)
P
Priests (Purohita)

FAQs

Legitimate rule is grounded in fidelity to truth and rightful succession: Bharata governs not for personal power but as a trustee of Rāma’s dharma, symbolized by placing Rāma’s pādukās foremost.

Hanumān reaches the outskirts of Ayodhyā/Nandigrāma and witnesses Bharata’s ascetic life and regency—before initiating contact and delivering Rāma’s message.

Bharata’s satya and tyāga (truthfulness and renunciation): he refuses royal luxury, accepts hardship, and rules only as Rāma’s representative.

←Previous Verse
Next Verse→