Previous Verse
Next Verse

Shloka 16

सम्पातिवृत्तान्तः

Sampāti’s Account and the Sage Niśākara

ततः प्राप्तमृषिं ज्ञात्वा तानि सत्त्वानि वै ययुः।प्रविष्टे राजनि यथा सर्वं सामात्यकं बलम्।।4.60.16।।

tataḥ prāptam ṛṣiṃ jñātvā tāni sattvāni vai yayuḥ | praviṣṭe rājani yathā sarvaṃ sāmātyakaṃ balam || 4.60.16 ||

ครั้นสัตว์เหล่านั้นรู้ว่าฤๅษีเสด็จมาถึงแล้ว ก็พากันถอยออกไป ดุจเมื่อพระราชาเสด็จเข้าสู่ที่ประทับ กองทัพพร้อมเสนามาตย์ทั้งปวงย่อมถอยร่น

ततःthen/from there
ततः:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Roottatas (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्यय (indeclinable), तसिल्-प्रत्ययान्त (ablatival adverb)
प्राप्तम्arrived/come
प्राप्तम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Root√āp + pra (धातु)
Formकृदन्त (past passive participle/क्त), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा एकवचन; here qualifying ऋषिम् (arrived)
ऋषिम्the sage
ऋषिम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootṛṣi (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन
ज्ञात्वाhaving known/recognizing
ज्ञात्वा:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√jñā (धातु)
Formकृदन्त (क्त्वा-प्रत्यय, absolutive/gerund), अव्ययीभाव-स्वरूप (indeclinable verbal)
तानिthose
तानि:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), बहुवचन
सत्त्वानिcreatures/beings
सत्त्वानि:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsattva (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), बहुवचन; तानि इति सर्वनामस्य विशेष्य
वैindeed
वै:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootvai (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्यय, निपात (particle/emphasis)
ययुःwent
ययुः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√yā (धातु)
Formलिट् (perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), बहुवचन, परस्मैपद
प्रविष्टेwhen (he) had entered
प्रविष्टे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeVerb
Root√viś + pra (धातु)
Formकृदन्त (क्त, past passive participle) used as locative absolute; सप्तमी एकवचन, पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग (context: राजनि)
राजनिin/when the king
राजनि:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootrājan (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन
यथाas/just like
यथा:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootyathā (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्यय, उपमानवाचक (comparative particle)
सर्वम्all
सर्वम्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootsarva (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; बलम् इति विशेष्य
सामात्यकम्with ministers/including ministers
सामात्यकम्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootsa-amātyaka (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास (स + अमात्यक), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; बलम् इति विशेष्य
बलम्army/force
बलम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootbala (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन

The sage who entered the hermitage came out again within a moment on seeing me and enquired about me affectionately:

Ṛṣi (Niśākara, implied)
R
Rājā (king, as simile)

FAQs

Dharma includes recognizing rightful authority: beings yield space to one whose discipline and role command reverence, just as subjects yield to a king.

As the sage comes in, the gathered animals disperse respectfully, and Sampāti explains it with a royal simile.

Respectful restraint—knowing when to step back before a superior presence.