Previous Verse

Shloka 41

ऋक्षबिलप्रवेशः

Entry into the Rikshabilam Cave

ततो हनूमान्गिरिसन्निकाशःकृताज्ञलिस्तामभिवाद्य वृद्धाम्।पप्रच्छ का त्वं भवनं बिलं चरत्नानि चेमानि वदस्व कस्य।।।।

tato hanūmān giri-sannikāśaḥ kṛtāñjalis tām abhivādya vṛddhām | papraccha kā tvaṃ bhavanaṃ bilaṃ ca ratnāni cemāni vadasva kasya ||

แล้วหนุมานผู้มีสัณฐานดุจภูผา ได้ประนมมือถวายความเคารพแด่สตรีชรานั้น แล้วถามว่า “ท่านเป็นผู้ใด ที่พำนักนี้ ถ้ำนี้ และรัตนะเหล่านี้เป็นของผู้ใด ขอได้โปรดบอกเถิด”

ततःthen
ततः:
कालाधिकरण (Temporal setting)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय, तस्मात्-अर्थे (then/thereupon)
हनुमान्Hanuman
हनुमान्:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeNoun
Rootहनुमत् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
गिरि-सन्निकाशःresembling a mountain
गिरि-सन्निकाशः:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeAdjective
Rootगिरि (प्रातिपदिक) + सन्निकाश (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (उपमान-सम्बन्ध: ‘गिरेः सन्निकाशः’ = mountain-like), पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘हनुमान्’ विशेषयति
कृत-अञ्जलिःwith folded hands
कृत-अञ्जलिः:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeAdjective
Rootकृत (प्रातिपदिक) + अञ्जलि (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (कर्मधारयार्थ: ‘कृतः अञ्जलिः येन’), पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘हनुमान्’ विशेषयति
ताम्her
ताम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
अभिवाद्यhaving saluted
अभिवाद्य:
पूर्वक्रिया (Prior action)
TypeVerb
Rootअभि-√वद् (धातु) + ल्यप् (कृदन्त)
Formल्यबन्त-अव्यय (gerund/absolutive), पूर्वकाल (having greeted)
वृद्धाम्old (lady)
वृद्धाम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeAdjective
Rootवृद्ध (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘ताम्’ विशेषयति
पप्रच्छasked
पप्रच्छ:
क्रिया (Verb/Action)
TypeVerb
Root√प्रच्छ् (धातु)
Formलिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
काwho (female)
का:
प्रश्न (Interrogative predicate)
TypeNoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formप्रश्नवाचक-सर्वनाम, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
त्वम्you
त्वम्:
सम्बोधन/कर्ता (Addressed subject)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, प्रथमा, एकवचन
भवनम्mansion/dwelling
भवनम्:
प्रश्नपद (Interrogative complement)
TypeNoun
Rootभवन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; प्रश्नवाक्ये वस्तुनिर्देशः
बिलम्cave
बिलम्:
प्रश्नपद (Interrogative complement)
TypeNoun
Rootबिल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
and
:
समुच्चय (Coordination)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय, समुच्चयार्थक
रत्नानिgems
रत्नानि:
प्रश्नपद (Interrogative complement)
TypeNoun
Rootरत्न (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन
and
:
समुच्चय (Coordination)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय, समुच्चयार्थक
इमानिthese
इमानि:
प्रश्नपद (Interrogative complement)
TypeAdjective
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन; ‘रत्नानि’ विशेषयति
वदस्वtell
वदस्व:
प्रेरणा (Command)
TypeVerb
Root√वद् (धातु)
Formलोट् (Imperative), आत्मनेपद, मध्यमपुरुष, एकवचन
कस्यof whom/whose
कस्य:
सम्बन्ध (Genitive relation/षष्ठी)
TypeAdjective
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formप्रश्नवाचक-सर्वनाम, पुल्लिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; ‘भवनम्/बिलम्/रत्नानि’ इत्येषां सम्बन्धे

Having explored the region surrounded by a network of mountains, Gaja, Gavaksha, Gavaya, Sarabha, Gandhamadana, Mainda and also Dvivida, Sushena, Jambavan, Angada the heir apparent, Tara the forestdweller staying close to one another and Hanuman too not far from the others searched in the southern direction. While they were exploring, they saw the mouth of a large cave called Rikshabilam, which had its mouth open, guarded by a demon.

H
Hanumān
V
vṛddhā (aged lady)
B
bhavana (dwelling/mansion)
R
ratna (jewels)

FAQs

Maryādā (proper conduct) grounded in Satya: Hanumān first offers respectful salutation to an elder-ascetic and then seeks truthful information about ownership, avoiding wrongdoing in an unknown domain.

In the cave filled with wealth, Hanumān formally greets the elderly ascetic and asks her identity and the ownership of the cave, dwelling, and treasures.

Humility with discernment—reverence shown through folded hands, paired with clear questioning to act righteously.