Previous Verse
Next Verse

Shloka 38

शरत्प्रवेशे रामविलापः तथा सुग्रीवप्रमादे लक्ष्मणप्रेषणम्

Autumn’s Onset: Rama’s Lament and Lakshmana Sent to Sugriva

शरद्गुणाप्यायितरूपशोभाःप्रहर्षिताः पांशुसमुत्क्षिताङ्गाः।मदोत्कटास्सम्प्रति युद्धलुब्धावृषा गवां मध्यगता नदन्ति।।

śaradguṇāpyāyitarūpaśobhāḥ praharṣitāḥ pāṃśusamutkṣitāṅgāḥ | madotkaṭāḥ samprati yuddhalubdhā vṛṣā gavāṃ madhyagatā nadanti ||

ท่ามกลางฝูงโค วัวเพศผู้ร้องก้องบัดนี้—เริงร่า อวัยวะเปรอะฝุ่น รูปโฉมงามผ่องด้วยคุณแห่งสารทฤดู; ด้วยแรงกำหนัดแห่งฤดูผสมพันธุ์ จึงใคร่ศึกใคร่รบในกาลนี้

śarat-guṇa-āpyāyita-rūpa-śobhāḥwhose bodily beauty is enhanced by autumnal qualities
śarat-guṇa-āpyāyita-rūpa-śobhāḥ:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeAdjective
Rootśarat (प्रातिपदिक) + guṇa (प्रातिपदिक) + āpyāyita (कृदन्त; √pyā/pyai 'प्याय्' caus./denom. 'to swell, nourish') + rūpa (प्रातिपदिक) + śobhā (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहिसमासः; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचनम्; 'येषां रूपशोभा शरद्गुणैः आप्यायिता' (whose beauty of form is enhanced by autumnal qualities)
praharṣitāḥdelighted
praharṣitāḥ:
Karta-anvaya (कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootpraharṣita (कृदन्त; √hṛṣ् 'हृष्' + pra-, क्त/ppp)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचनम्; क्तान्त विशेषणम् (past passive participle used adjectivally)
pāṃśu-samutkṣita-aṅgāḥwith limbs covered in dust
pāṃśu-samutkṣita-aṅgāḥ:
Karta-anvaya (कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootpāṃśu (प्रातिपदिक) + samutkṣita (कृदन्त; √kṣi/√kṣip? here √kṣi 'क्षि' in sense 'to sprinkle/cover' with sam-ut-, क्त) + aṅga (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहिसमासः; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचनम्; 'येषाम् अङ्गानि पांशुना समुत्क्षितानि' (whose limbs are dust-covered)
mada-utkaṭāḥfierce with rut
mada-utkaṭāḥ:
Karta-anvaya (कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootmada (प्रातिपदिक) + utkaṭa (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमासः (षष्ठी/सम्बन्धः); पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचनम्; 'मदेन उत्कटाः' (intensely excited by rut/passion)
sampratinow
samprati:
Kriyā-viśeṣaṇa (क्रिया-विशेषण/Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootsamprati (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्ययम् (temporal adverb)
yuddha-lubdhāḥeager to fight
yuddha-lubdhāḥ:
Karta-anvaya (कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootyuddha (प्रातिपदिक) + lubdha (कृदन्त; √lubh 'लुभ्' क्त/ppp)
Formतत्पुरुषसमासः; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचनम्; 'युद्धे लुब्धाः' (eager for fighting)
vṛṣāḥbulls
vṛṣāḥ:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootvṛṣa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचनम्
gavāmof the cows
gavām:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootgo (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (गो), षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचनम्
madhya-gatāḥhaving entered the midst
madhya-gatāḥ:
Karta-anvaya (कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootmadhya (प्रातिपदिक) + gata (कृदन्त; √gam 'गम्' क्त)
Formतत्पुरुषसमासः; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचनम्; 'मध्ये गताः' (gone into the midst)
nadantibellow
nadanti:
Kriyā (क्रिया/Predicate)
TypeVerb
Root√nad (धातु)
Formलट्-लकारः (Present), प्रथमपुरुषः (3rd person), बहुवचनम्; परस्मैपदम्

'The bulls surrounded by cows are bellowing with the dust settled on their limbs. Excited by passion they are happy, ready to fight. They look attractive, blessed by the attributes of Autumn.

B
bulls (vṛṣa)
C
cows (go)

FAQs

By showing rut turning to conflict, the verse warns that unchecked passion readily becomes violence; Dharma requires governance of impulses so strength does not harm the community.

Seasonal imagery: autumn intensifies animal vitality; bulls in rut display dominance and readiness to fight.

Implied virtue: restraint (saṃyama) as the counterbalance to passion and aggression.