Sarga 56
बालकाण्ड ५६: विश्वामित्र–वसिष्ठ अस्त्रसंघर्षः (Visvamitra and Vasistha: Contest of Divine Weapons)
बालकाण्ड
สรรคที่ 56 แสดงการเผชิญหน้าทางเทววิทยาและเชิงศาสตราวุธ ระหว่างพลังของกษัตริย์นักรบ (ศัสตร/อัสตร) กับเดชพราหมณ์ที่ปรากฏใน “พรหมทัณฑ์” ของวสิษฐ์ เมื่อวสิษฐ์กล่าวตักเตือนแล้ว วิศวามิตรผู้เกรียงไกรยกอัคนียัสตราสั่งให้เข้าทำลาย แต่วสิษฐ์กลับสยบให้สิ้นฤทธิ์ แสดงลำดับชั้นแห่งอำนาจตามคัมภีร์ วิศวามิตรยกระดับด้วยการปล่อยอัสตรามากมาย ทั้งวรุณ รौทระ ไอन्द्र ปาศุปตะ และอาวุธเฉพาะอย่างโมหนะ สวาปนะ ธรรมจักร วิษณุจักร เป็นต้น จนเกิดภาพจักรวาลอันน่าสะพรึง วสิษฐ์ผู้เป็นโอรสแห่งพรหมา ‘กลืน’ อัสตราเหล่านั้นด้วยทัณฑ์ของตน ครั้นสุดท้ายวิศวามิตรปล่อยพรหมาสตรา ทำให้ไตรโลกสะเทือน เหล่าเทวะ ฤๅษี คนธรรพ์ และนาคใหญ่ต่างตระหนก วสิษฐ์ใช้เดชพราหมณ์ดูดกลืนพรหมาสตราได้อีก และแสดงรูปอันดุร้าย มีเปลวเพลิงพุ่งออกจากรูขุมขน เหล่ามุนีสรรเสริญและขอให้ทรงสำรวมเพื่อประโยชน์แห่งโลก ตอนจบวิศวามิตรอับอายและตระหนักว่า “พรหมเตช” สูงกว่าพละกษัตริย์ จึงตั้งปณิธานบำเพ็ญตบะยิ่งใหญ่เพื่อบรรลุพราหมณ์ภาวะ (พรหมตวะ)
Shlokas
Verse 1
एवमुक्तो वसिष्ठेन विश्वामित्रो महाबल:।आग्नेयमस्त्रमुत्क्षिप्य तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्।।।।
ครั้นถูกวสิษฐะกล่าวดังนั้น วิศวามิตรผู้มีกำลังยิ่งก็ยกอัคนียอัสตรา แล้วขณะปล่อยออกไปก็ร้องว่า “หยุด! หยุด!”
Verse 2
ब्रह्मदण्डं समुत्क्षिप्य कालदण्डमिवाऽपरम्।वसिष्ठो भगवान् क्रोधादिदं वचनमब्रवीत्।।।।
พระวสิษฐะผู้ควรบูชา ยกพรหมทัณฑ์ขึ้น—ประหนึ่งคทาแห่งกาลผู้เป็นมัจจุราชอีกอันหนึ่ง—แล้วด้วยความกริ้วจึงกล่าววาจานี้
Verse 3
क्षत्रबन्धो स्थितोस्म्येष यद्बलं तद्विदर्शय।नाशयाम्यद्य ते दर्पं शस्त्रस्य तव गाधिज।।।।
“โอ้ผู้เป็นมลทินแห่งกษัตริย์! เรานี้ยืนอยู่ ณ ที่นี้ จงแสดงกำลังที่เจ้ามี วันนี้เราจักทำลายความทะนงในอาวุธของเจ้าเสีย โอ้บุตรแห่งคาธิ!”
Verse 4
क्व च ते क्षत्रियबलं क्व च ब्रह्मबलं महत्।पश्य ब्रह्मबलं दिव्यं मम क्षत्रियपांसन।।।।
พละแห่งกษัตริย์ของเจ้าจะอยู่ที่ไหนเล่า และพลังอันยิ่งใหญ่แห่งพรหมันจะอยู่ที่ไหน? จงดูเถิด พรหมพลังอันศักดิ์สิทธิ์ของเรา โอ้ผู้ต่ำสุดในหมู่กษัตริย์!
Verse 5
तस्यास्त्रं गाधिपुत्रस्य घोरमाग्नेयमुद्यतम्।ब्रह्मदण्डेन तच्छान्तमग्नेर्वेग इवाम्भसा।।।।
อาวุธอัคนียะอันน่าสะพรึงที่บุตรแห่งคาธีปล่อยออกมา ถูกสงบลงด้วยพรหมทัณฑ์ ดุจเปลวไฟอันกราดเกรี้ยวถูกน้ำดับสิ้น
Verse 6
वारुणं चैव रौद्रं च ऐन्द्रं पाशुपतं तथा।ऐषीकं चापि चिक्षेप कुपितो गाधिनन्दन:।।।।
ด้วยความพิโรธ บุตรแห่งคาธีจึงขว้างอาวุธ วารุณะ เราทระ ไอันทร และปาศุปตะ พร้อมทั้งอัยษีกะด้วย
Verse 7
मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा।जृम्भणं मादनं चैव संतापनविलापने।।।।शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम्।ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च।।।।पैनाकास्त्रं च दयितं शुष्कार्द्रे अशनी उभे।दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च।।।।धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च।वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा।।।।शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा। 560वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम्।।।।त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथ कङ्कणम्।एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन।।।।वसिष्ठे जपतां श्रेष्ठे तदद्भुतमिवाभवत्।
โอ้ผู้สืบสายรฆุ วิศวามิตรได้ระดมอาวุธนานาประการอย่างล้นหลาม: มานวะ โมหนะ คานธรรวะ สวาปนะ ชฤมภณะ มาทนะ สันตาปนะ และวิลาปนะ; โศษณะ และดารณะ; วัชระอันยากจะพิชิต; บ่วงพรหมาและบ่วงกาล พร้อมทั้งบ่วงวารุณะ; ไพนากะและไทตะอันเป็นที่รัก; อัศนีสองประการ ทั้งแห้งและเปียก; ทัณฑะ ไพศาจะ และเคราญจะ; ธรรมจักร กาลจักร และวิษณุจักร; วายุวยะ มถนะ และหยะศิระ; ศักติคู่หนึ่ง ทั้งกังกาละและมุสละ; มหาศัสตราวัยทยาธระ และกาลาศัสตราอันน่ากลัว; ตรีศูลอันสยดสยอง กาปาละ และกังกณะ ทั้งหมดนี้เขาปล่อยใส่วสิษฐะ ผู้ประเสริฐยิ่งในหมู่ผู้เจริญชปะ และเหตุการณ์นั้นประหนึ่งอัศจรรย์ยิ่งนัก
Verse 8
मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा।जृम्भणं मादनं चैव संतापनविलापने।।1.56.7।।शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम्।ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च।।1.56.8।।पैनाकास्त्रं च दयितं शुष्कार्द्रे अशनी उभे।दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च।।1.56.9।।धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च।वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा।।1.56.10।।शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा। 560वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम्।।1.56.11।।त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथ कङ्कणम्।एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन।।1.56.12।। वसिष्ठे जपतां श्रेष्ठे तदद्भुतमिवाभवत्।
แล้ววิศวามิตรได้ปล่อยอาวุธให้เหือดแห้งและอาวุธฉีกทำลาย พร้อมทั้งวัชราวุธอันยากจะต้านทาน อีกทั้งขว้างบาศแห่งพรหมา บาศแห่งกาล และบาศแห่งวรุณะด้วย ใส่วสิษฐะผู้ประเสริฐในหมู่ผู้ประกอบชปะ
Verse 9
मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा।जृम्भणं मादनं चैव संतापनविलापने।।1.56.7।।शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम्।ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च।।1.56.8।।पैनाकास्त्रं च दयितं शुष्कार्द्रे अशनी उभे।दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च।।1.56.9।।धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च।वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा।।1.56.10।।शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा। 560वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम्।।1.56.11।।त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथ कङ्कणम्।एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन।।1.56.12।। वसिष्ठे जपतां श्रेष्ठे तदद्भुतमिवाभवत्।
แล้วเขาก็ร่ายอาวุธไพนากะและอาวุธอันเป็นที่รักชื่อทายิตะ จากนั้นก็ขว้างสายฟ้าทั้งสองคือ “แห้ง” และ “เปียก” ต่อด้วยอาวุธทัณฑะ อาวุธไพศาจ และอาวุธเคราญจะด้วยเช่นกัน
Verse 10
मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा।जृम्भणं मादनं चैव संतापनविलापने।।1.56.7।।शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम्।ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च।।1.56.8।।पैनाकास्त्रं च दयितं शुष्कार्द्रे अशनी उभे।दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च।।1.56.9।।धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च।वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा।।1.56.10।।शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा। 560वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम्।।1.56.11।।त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथ कङ्कणम्।एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन।।1.56.12।। वसिष्ठे जपतां श्रेष्ठे तदद्भुतमिवाभवत्।
เขาขว้างจักรธรรม จักรกาล และจักรวิษณุ อีกทั้งอาวุธวายุวยะ อาวุธมถนะ และอาวุธหัยศิรัสด้วย
Verse 11
मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा।जृम्भणं मादनं चैव संतापनविलापने।।1.56.7।।शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम्।ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च।।1.56.8।।पैनाकास्त्रं च दयितं शुष्कार्द्रे अशनी उभे।दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च।।1.56.9।।धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च।वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा।।1.56.10।।शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा। 560वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम्।।1.56.11।।त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथ कङ्कणम्।एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन।।1.56.12।। वसिष्ठे जपतां श्रेष्ठे तदद्भुतमिवाभवत्।
เขาขว้างศัสตรา “ศักติ” สองเล่ม ทั้ง “กังกาละ” และ “มุสละ” ด้วย แล้วปล่อยมหาศัสตรา “ไวทยาธระ” ต่อจากนั้นจึงปล่อย “กาลาศัสตรา” อันน่าสะพรึงกลัว
Verse 12
मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा।जृम्भणं मादनं चैव संतापनविलापने।।1.56.7।।शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम्।ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च।।1.56.8।।पैनाकास्त्रं च दयितं शुष्कार्द्रे अशनी उभे।दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च।।1.56.9।।धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च।वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा।।1.56.10।।शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा। 560वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम्।।1.56.11।।त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथ कङ्कणम्।एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन।।1.56.12।। वसिष्ठे जपतां श्रेष्ठे तदद्भुतमिवाभवत्।
เขาปล่อยศัสตรา “ตรีศูล” อันน่าสะพรึง แล้วตามด้วย “กาปาละ” และ “กังกณะ” ด้วย ศัสตราทั้งปวงนี้—โอ้ผู้เป็นความปีติแห่งวงศ์รฆุ—เขาปล่อยใส่วสิษฐะ ผู้เลิศในหมู่ผู้สวดภาวนามนต์ และเหตุการณ์นั้นประหนึ่งอัศจรรย์
Verse 13
तानि सर्वाणि दण्डेन ग्रसते ब्रह्मणस्सुत:।।।।तेषु शान्तेषु ब्रह्मास्त्रं क्षिप्तवान् गाधिनन्दन:।
พรหมบุตร (วสิษฐะ) กลืนศัสตราทั้งหมดนั้นด้วยไม้เท้าของตน ครั้นเมื่อสงบสิ้นแล้ว บุตรแห่งคาธิ (วิศวามิตร) จึงขว้าง “พรหมาศัสตรา”
Verse 14
तदस्त्रमुद्यतं दृष्ट्वा देवास्साग्निपुरोगमा:।।।।देवर्षयश्च सम्भ्रान्तागन्धर्वास्समहोरगा:।त्रैलोक्यमासीत्सन्तप्तं ब्रह्मास्त्रे समुदीरिते।।।
ครั้นเห็นศัสตรานั้นถูกยกขึ้น เหล่าเทพทั้งหลาย—มีพระอัคนีเป็นผู้นำ—พร้อมด้วยเทวฤๅษี คนธรรพ์ และนาคใหญ่ทั้งปวง ต่างตระหนกหวั่นไหว
Verse 15
तदस्त्रमुद्यतं दृष्ट्वा देवास्साग्निपुरोगमा:।।1.56.14।।देवर्षयश्च सम्भ्रान्तागन्धर्वास्समहोरगा:।त्रैलोक्यमासीत्सन्तप्तं ब्रह्मास्त्रे समुदीरिते।।1.56.15।
เมื่อ “พรหมาศัสตรา” ถูกปล่อยออกไป ไตรโลกก็ร้อนระอุไหม้เกรียมด้วยความทุกข์ระทม
Verse 16
तदप्यस्त्रं महाघोरं ब्रह्मं ब्राह्मेण तेजसा ।वसिष्ठो ग्रसते सर्वं ब्रह्मदण्डेन राघव।।।।
โอ้ราฆวะ! วสิษฐะผู้เปล่งรัศมีแห่งพรหมา ด้วยเดชแห่งพรหมทัณฑ์ ได้กลืนแม้พรหมาสตรอันน่าสะพรึงยิ่งนั้นจนสิ้นทั้งมวล
Verse 17
ब्रह्मास्त्रं ग्रसमानस्य वसिष्ठस्य महात्मन:।त्रैलोक्यमोहनं रौद्रं रूपमासीत्सुदारुणम्।।।।
ครั้นมหาตมะวสิษฐะกำลังกลืนพรหมาสตรา รูปของท่านก็ปรากฏเป็นรौทรอันน่าสะพรึงยิ่ง—ครอบงำจนสามโลกตะลึงงัน
Verse 18
रोमकूपेषु सर्वेषु वसिष्ठस्य महात्मन:।मरीच्य इव निष्पेतुरग्नेर्धूमाकुलार्चिष:।।।।
จากทุกขุมขนของมหาตมะวสิษฐะ เปลวไฟอันปะปนควันก็พุ่งออกมา ดุจรัศมีแห่งแสง
Verse 19
प्राज्वलद्ब्रह्मदण्डश्च वसिष्ठस्य करोद्यत:।विधूम इव कालाग्निर्यमदण्ड इवापर:।।।।
พรหมทัณฑ์ในพระหัตถ์ที่ยกขึ้นของวสิษฐะก็ลุกโชติช่วง—ดุจไฟปรลัยไร้ควัน ดุจทัณฑ์แห่งยมะอีกอันหนึ่ง
Verse 20
ततोऽस्तुवन् मुनिगणा वसिष्ठं जपतां वरम्।अमोघं ते बलं ब्रह्मन् तेजो धारय तेजसा।।।।
ครั้นแล้วหมู่มุนีทั้งหลายได้สรรเสริญวสิษฐะ ผู้ประเสริฐในหมู่ผู้เจริญชปะว่า “ข้าแต่พราหมณ์ พละของท่านไม่เคยสูญเปล่า จงทรงสำรวมรัศมีของท่านด้วยรัศมีของท่านเอง”
Verse 21
निगृहीतस्त्वया ब्रह्मन् विश्वामित्रो महातपा:।प्रसीद जपतां श्रेष्ठ लोकास्सन्तु गतव्यथा:।।।।
ข้าแต่พราหมณ์! ฤๅษีมหาตบะวิศวามิตรได้ถูกท่านปราบให้สงบแล้ว ขอท่านผู้ประเสริฐในหมู่ผู้ประกอบชปะโปรดเมตตา เพื่อให้โลกทั้งหลายพ้นจากความทุกข์เดือดร้อน
Verse 22
एवमुक्तो महातेजाश्शमं चक्रे महातपा:।विश्वामित्रोऽपि निकृतो विनिश्वस्येदमब्रवीत्।।।।
ครั้นถูกกล่าวดังนั้น ฤๅษีมหาตบะผู้มีเดชยิ่งก็สงบลง และวิศวามิตรเอง เมื่อถูกทำให้ถ่อมตน ก็ถอนใจแล้วกล่าวถ้อยคำนี้
Verse 23
धिग्बलं क्षत्रियबलं ब्रह्मतेजो बलं बलम्।एकेन ब्रह्मदण्डेन सर्वास्त्राणि हतानि मे।।।।
น่าอัปยศยิ่งนักต่อกำลังที่เรียกว่าอำนาจกษัตริย์! เดชพราหมณ์เท่านั้นคือกำลังแท้จริง ด้วยพรหมทัณฑ์เพียงอันเดียว อาวุธทั้งปวงของเราถูกทำลายสิ้น
Verse 24
तदेतत्समवेक्ष्याहं प्रसन्नेन्द्रियमानस:।तपो महत्समास्थास्ये यद्वै ब्रह्मत्वकारणम्।।।।
เมื่อพิจารณาเห็นดังนี้โดยชัดแจ้ง จิตและอินทรีย์ของเราก็ผ่องใสสงบแล้ว เราจักตั้งมั่นในตบะอันยิ่งใหญ่ ซึ่งแท้จริงเป็นเหตุให้บรรลุความเป็นพราหมณ์
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Viśvāmitra’s escalation from conventional astras to the Brahmāstra against a sage, testing whether martial capability may override ascetic authority; the narrative judges this as a misuse of power when detached from dharma and restraint.
The sarga teaches that brahma-tejas—disciplined spiritual energy grounded in tapas and dharma—can neutralize even the most catastrophic weapons; true strength is ethical and ascetic, not merely technological or martial.
Rather than a named geography, the text highlights a cosmological landmark—trailokya (the three worlds)—and a cultural-ritual institution: brahmadaṇḍa and mantra-japa as symbols of brahmanical authority within epic-era ascetic culture.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.