Previous Verse
Next Verse

Shloka 23

मायामृगदर्शनम्

The Vision of the Illusory Deer

एवं सीतावचः श्रुत्वा तं दृष्ट्वा मृगमद्भुतम्।।3.43.22।।लोभितस्तेन रूपेण सीतया च प्रचोदितः।उवाच राघवो हृष्टो भ्रातरं लक्ष्मणं वचः।।3.43.23।।

evaṁ sītāvacaḥ śrutvā taṁ dṛṣṭvā mṛgam adbhutam | lobhitas tena rūpeṇa sītayā ca pracoditaḥ | uvāca rāghavo hṛṣṭo bhrātaraṁ lakṣmaṇaṁ vacaḥ ||

เมื่อได้ฟังสีตาและได้เห็นกวางมหัศจรรย์นั้น พระรามก็ถูกดึงดูดด้วยความงาม และได้รับแรงหนุนจากนาง จึงตรัสกับลักษมณะด้วยถ้อยคำอันเร่าร้อนกระตือรือร้น

पश्यsee
पश्य:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootपश् (धातु)
Formलोट्-लकार (Imperative), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन; परस्मैपदम
लक्ष्मणO Lakṣmaṇa
लक्ष्मण:
सम्बोधन (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootलक्ष्मण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative/सम्बोधन), एकवचन
वैदेह्याःof Vaidehī (Sītā)
वैदेह्याः:
सम्बन्ध (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootवैदेही (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन
स्पृहाम्desire, longing
स्पृहाम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootस्पृहा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन
मृगगताम्directed toward the deer
मृगगताम्:
विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootमृग-गता (प्रातिपदिक; मृग + गत)
Formतत्पुरुष-समास: मृगे गता (gone to/centered on the deer); स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; स्पृहाम् इति पदस्य विशेषणम्
इमाम्this
इमाम्:
विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; स्पृहाम् इति पदस्य विशेषणम्
रूपश्रेष्ठतयाdue to excellence of beauty
रूपश्रेष्ठतया:
हेतु (Cause/हेतु)
TypeNoun
Rootरूप-श्रेष्ठता (प्रातिपदिक; रूप + श्रेष्ठता)
Formतत्पुरुष-समास: रूपे श्रेष्ठता; स्त्रीलिङ्गे, तृतीया-विभक्ति (Instrumental of cause/हेतु), एकवचन
हिindeed
हि:
सम्बन्धसूचक-निपात (Particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (emphatic particle)
एषःthis
एषः:
विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; मृगः इति पदस्य विशेषणम्
मृगःdeer
मृगः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootमृग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
अद्यtoday/now
अद्य:
कालाधिकरण (Time adjunct/काल)
TypeIndeclinable
Rootअद्य (अव्यय)
Formअव्यय; कालवाचक (temporal adverb)
not
:
निषेध (Negation/निषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय; निषेध-निपात (negation particle)
भविष्यतिwill be / will exist
भविष्यति:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलृट्-लकार (Simple future), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम
not
:
निषेध (Negation/निषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय; निषेध-निपात
वनेin the forest
वने:
अधिकरण (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootवन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्ति (Locative/अधिकरण), एकवचन
नन्दनोद्धेशेin the region of Nandana (Indra's garden)
नन्दनोद्धेशे:
अधिकरण (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootनन्दन-उद्देश (प्रातिपदिक; नन्दन + उद्देश)
Formतत्पुरुष-समास: नन्दनस्य उद्देशः (region of Nandana-garden); पुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन
nor
:
निषेध (Negation/निषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय; निषेध-निपात
चैत्ररथसंश्रयेin the resort of Caitraratha
चैत्ररथसंश्रये:
अधिकरण (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootचैत्ररथ-संश्रय (प्रातिपदिक; चैत्ररथ + संश्रय)
Formतत्पुरुष-समास: चैत्ररथस्य संश्रयः (abode/region of Caitraratha); पुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन
कुतःwhere then? / how much less
कुतः:
प्रश्न/तर्क (Interrogative/प्रश्न)
TypeIndeclinable
Rootकुतः (अव्यय)
Formअव्यय; प्रश्नार्थक (interrogative adverb), अर्थः: ‘whence/how much less’
पृथिव्याम्on the earth
पृथिव्याम्:
अधिकरण (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन
सौमित्रेO Saumitrī (Lakṣmaṇa)
सौमित्रे:
सम्बोधन (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootसौमित्रि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन
यःwho (any)
यः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्धवाचक (relative pronoun)
अस्यof this (deer)
अस्य:
सम्बन्ध (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुं/नपुंसकलिङ्गे, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन
कश्चित्anyone/anything (some)
कश्चित्:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootक (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + चित् (अव्यय-प्रत्यय)
Formअनिश्चित-प्रश्नवाचक (indefinite pronoun), पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
समःequal
समः:
विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; मृगः इति पदस्य विशेषणम्
मृगःdeer
मृगः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootमृग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

On hearing Sita's words and seeing the wonderful deer, Rama was tempted by its appearance.Prompted by Sita,he joyfully said this to Lakshmana:

S
Sītā
R
Rāma (Rāghava)
L
Lakṣmaṇa
D
deer (mṛga)

FAQs

The recensional repetition underscores the moral hazard: temptation can be strong enough to merit emphasis, reminding readers to guard discernment repeatedly.

This verse reiterates the same transition: Rāma is moved to speak to Lakṣmaṇa after Sītā’s urging and the deer’s allure.

The virtue at stake is wise judgment (viveka); the text highlights how easily it can be clouded.