Previous Verse
Next Verse

Shloka 21

मायामृगदर्शनम्

The Vision of the Illusory Deer

तेन काञ्चनवर्णेन मणिप्रवरशृङ्गिणा।तरुणादित्यवर्णेन नक्षत्रपथवर्चसा।।।।बभूव राघवस्यापि मनो विस्मयमागतम्।

tena kāñcanavarṇena maṇipravaraśṛṅgiṇā | taruṇādityavarṇena nakṣatrapathavarcasā || babhūva rāghavasyāpi mano vismayam āgatam |

ด้วยสีทองอร่าม มีเขาประดับมณีเลิศ สีดุจอาทิตย์อ่อนยามรุ่ง และรัศมีดุจทางแห่งหมู่ดาว—แม้จิตของราฆวะก็เต็มไปด้วยความพิศวง

तेनby that (one/it)
तेन:
करण (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम (Pronoun), नपुंसकलिङ्गे/पुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/करण), एकवचन (Singular)
काञ्चनवर्णेनwith golden color
काञ्चनवर्णेन:
विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootकाञ्चन-वर्ण (प्रातिपदिक; काञ्चन + वर्ण)
Formतत्पुरुष-समास (Determinative): काञ्चनस्य वर्णः; पुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन
मणिप्रवरशृङ्गिणाwith horns adorned with excellent gems
मणिप्रवरशृङ्गिणा:
विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootमणि-प्रवर-शृङ्गिन् (प्रातिपदिक; मणि + प्रवर + शृङ्गिन्)
Formतत्पुरुष-समास: मणयः प्रवराः यस्य शृङ्गे (i.e., having horns with excellent gems); पुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्ति, एकवचन
तरुणादित्यवर्णेनwith the color of the rising sun
तरुणादित्यवर्णेन:
विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootतरुण-आदित्य-वर्ण (प्रातिपदिक; तरुण + आदित्य + वर्ण)
Formतत्पुरुष-समास: तरुणस्य आदित्यस्य वर्णः; पुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्ति, एकवचन
नक्षत्रपथवर्चसाwith the radiance of the starry path (Milky Way)
नक्षत्रपथवर्चसा:
विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootनक्षत्र-पथ-वर्चस् (प्रातिपदिक; नक्षत्र + पथ + वर्चस्)
Formतत्पुरुष-समास: नक्षत्रपथस्य वर्चः (lustre of the star-path/milky way); नपुंसकलिङ्गे, तृतीया-विभक्ति, एकवचन
बभूवbecame / arose
बभूव:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपदम
राघवस्यof Rāghava (Rama)
राघवस्य:
सम्बन्ध (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootराघव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, षष्ठी-विभक्ति (Genitive/सम्बन्ध), एकवचन
अपिalso
अपि:
सम्बन्धसूचक-निपात (Particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (particle), अर्थः: ‘also/even’
मनःmind
मनः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/कर्ता), एकवचन
विस्मयम्wonder, amazement
विस्मयम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootविस्मय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/कर्म), एकवचन
आगतम्come, arisen (having come)
आगतम्:
क्रियाविशेषण/भाव (Result state/फलभाव)
TypeVerb
Rootआ-गम् (धातु) + क्त (प्रत्यय)
Formकृदन्त (Past passive participle/क्त), नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; मनः (नपुंसक) इति पदेन सह विशेषणरूपेण

This kind of request arising out of a woman's desire may sound terrible, still then the beauty of this animal's skin has produced in me a wonder.

R
Rāma (Rāghava)
D
deer (mṛga)
S
sun (āditya)
G
gems (maṇi)

FAQs

Even the righteous can be momentarily shaken by dazzling appearances. Dharma requires steadiness (dhṛti) and discernment when confronted by illusion and sensory splendor.

The poet describes the deer’s supernatural beauty and notes that even Rāma is astonished.

Rāma’s human susceptibility is shown—setting up a moral test where discernment must govern action.