Next Verse

Shloka 1

Durvasa’s Curse, the Churning of the Ocean, and Lakshmi’s Manifestation

Chapter 4

भीष्म उवाच । क्षीराब्धौ तु तथा लक्ष्मीः किलोत्पन्ना मया श्रुता । ख्यात्यां भृगोः समुत्पन्ना एतदाह कथं भवान्

bhīṣma uvāca | kṣīrābdhau tu tathā lakṣmīḥ kilotpannā mayā śrutā | khyātyāṃ bhṛgoḥ samutpannā etadāha kathaṃ bhavān

ภีษมะกล่าวว่า: “ข้าพเจ้าได้ยินมาว่าพระลักษมีอุบัติจากเกษียรสมุทร (มหาสมุทรน้ำนม) แต่ก็กล่าวกันว่า พระนางเกิดจากคฺยาติ พระชายาของภฤคุ ท่านจะอธิบายอย่างไร?”

भीष्मःBhīṣma
भीष्मः:
Karta (Speaker/कर्ता)
TypeNoun
Rootभीष्म (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
क्षीराब्धौin the ocean of milk
क्षीराब्धौ:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootक्षीर (प्रातिपदिक) + अब्धि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष-समास (कर्मधारय/षष्ठी-तत्पुरुषः: क्षीरस्य अब्धिः)
तुindeed, however
तु:
Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/अन्वय-अव्यय (particle: but/indeed)
तथाthus, in that way
तथा:
Kriya-vishesana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formक्रियाविशेषण-अव्यय (adverb: thus/so)
लक्ष्मीःLakṣmī
लक्ष्मीः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootलक्ष्मी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
किलit is said
किल:
Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootकिल (अव्यय)
Formश्रुत्यर्थ/ख्यात्यर्थ-अव्यय (hearsay particle)
उत्पन्नाarisen, born
उत्पन्ना:
Karta (Predicate adjective/कर्ता)
TypeVerb
Rootउत्-पद् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (लक्ष्मीः)
मयाby me
मया:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formउत्तमपुरुष-सर्वनाम, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), एकवचन
श्रुताheard
श्रुता:
Kriya (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Rootश्रु (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; (मया) सह—‘मया श्रुता’ = ‘heard by me’
ख्यात्याम्in/through Khyāti (as mother)
ख्यात्याम्:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootख्याति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन
भृगोःof Bhṛgu
भृगोः:
Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootभृगु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन
समुत्पन्नाfully arisen, born
समुत्पन्ना:
Karta (Predicate adjective/कर्ता)
TypeVerb
Rootसम्-उत्-पद् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (लक्ष्मीः)
एतत्this (matter)
एतत्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
आहsaid, told
आह:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootअह्/ब्रू (धातु; आह इति लिट्-रूपम्)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
कथम्how
कथम्:
Kriya-vishesana (Interrogative/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootकथम् (अव्यय)
Formप्रश्न-अव्यय (interrogative adverb)
भवान्you (sir)
भवान्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootभवत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; आदरार्थ-प्रयोग (honorific ‘you’)

Bhīṣma

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Type: celestial_realm

Sandhi Resolution Notes: किलोत्पन्ना = किल + उत्पन्ना; एतदाह = एतत् + आह. पाठे ‘भीष्म उवाच’ इत्यत्र सामान्यतः ‘भीष्मः’ प्रथमा।

B
Bhīṣma
L
Lakṣmī
K
Kṣīrābdhi (Ocean of Milk)
K
Khyāti
B
Bhṛgu

FAQs

Purāṇic literature often preserves multiple traditional accounts. One presents Lakṣmī’s cosmic manifestation from the Ocean of Milk, while another places her within a genealogical (lineage) framework as born through Khyāti in Bhṛgu’s family.

It highlights creation-era mythic history and reconciles cosmological emergence with familial genealogy—typical of the Sṛṣṭikhaṇḍa’s encyclopedic style.

It models careful inquiry: when sacred traditions appear to differ, one should seek a coherent understanding through respectful questioning of an authoritative teacher.