Shloka 33
Uttarā-Pratigrahaṇa and Abhimanyu–Uttarā Vivāha
Virāṭa-parva, Adhyāya 67
क्षुत्पिपासापरिश्रान्ता विदेशस्था विचेतस: । जब कौरव-दलके लोग चले गये या इधर-उधर सब दिशाओंमें भाग गये, उस समय बहुत-से कौरवसैनिक जो घने जंगलमें छिपे हुए थे, वहाँसे निकलकर डरते-डरते अर्जुनके पास आये। उनके मनमें भय समा गया था। वे भूखे-प्यासे और थके-माँदे थे। परदेशमें होनेके कारण उनके हृदयकी व्याकुलता और बढ़ गयी थी। वे उस समय केश खोले और हाथ जोड़े हुए खड़े दिखायी दिये
kṣutpipāsāpariśrāntā videśasthā viceṭasaḥ | yadā kaurava-dalake lokāś calitā vā diśo diśaḥ palāyitāḥ, tadā bahavaḥ kaurava-sainikā gahana-vane nihitāḥ tataḥ nirgatyārjunaṃ prati bhayāt bhayāt samupāyayuḥ | teṣāṃ hṛdaye bhayaṃ samāviśat | te kṣudhārditāḥ pipāsitāś ca pariśrāntāś ca | videśasthitvāt teṣāṃ mānasī vyākulatā bhūya eva vardhitā | te tasmin kāle muktakeśā añjalibaddhahastāś ca tiṣṭhanta iti dṛśyante |
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—เมื่อแนวทัพเการพถอยกลับไป หรือแตกหนีจนกระจัดกระจายไปทุกทิศ เหล่าทหารเการพจำนวนมากที่ซ่อนอยู่ในป่าทึบก็ออกมา และด้วยหัวใจที่หวาดผวาจึงสั่นเทาเข้าไปหาอรชุน เขาทั้งหลายหิว กระหาย และอ่อนล้า; และเพราะอยู่ในแดนต่างถิ่น ความทุกข์ร้อนภายในยิ่งทวีขึ้น ขณะนั้นพวกเขายืนต่อหน้าเขาด้วยผมสยายและประนมมือ—เป็นภาพแห่งความพ่ายแพ้และความไร้ที่พึ่ง ซึ่งในความเงียบงันยอมรับอานุภาพของผู้ชนะ และวิงวอนขอความคุ้มครอง มิใช่ความรุนแรงต่อไป.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights an ethical moment after conflict: the defeated, frightened enemy seeks refuge with joined hands. It implicitly calls attention to the victor’s dharma—restraint, protection of the helpless, and avoidance of needless cruelty once the opponent is broken and supplicating.
After the Kaurava forces scatter and flee, some soldiers who had been hiding in a dense forest emerge. Hungry, thirsty, exhausted, and mentally shaken—made worse by being in an unfamiliar land—they approach Arjuna in fear, standing with loosened hair and folded hands as supplicants.