Shloka 14
कालविभाग-निरूपणं तथा युद्धव्यवस्था
Time-Reckoning and Mobilization Counsel
“अथवा यदि मत्स्यराज त्रिगर्तोंकी भगाकर अपने देशके लोगों एवं अपनी सारी भयंकर सेनाके साथ इस रातमें हमलोगोंसे युद्ध करनेके लिये यहाँ आ रहे होंगे ।। तेषामेव महावीर्य: कश्षिदेष पुर:सर: । अस्मान् जेतुमिहायातो मत्स्यो वापि स्वयं भवेत्,उन्हीं सैनिकोंमेंसे यह कोई महापराक्रमी योद्धा अगुआ बनकर हमें जीतने आया है। यह भी सम्भव है कि ये स्वयं मत्स्यराज ही हों
atha vā yadi matsyarāja trigartānāṁ bhagākaraḥ svadeśajanaiḥ saha sarvayā ca bhīṣaṇayā senayā asyāṁ rātrau asmābhiḥ saha yuddhāya iha āgacchet | teṣām eva mahāvīryaḥ kaścid eṣa puraḥsaraḥ asmān jetum iha āyātaḥ | matsyo vāpi svayaṁ bhavet |
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “หรืออาจเป็นไปได้ว่า พระราชามัตสยะได้ขับไล่พวกตรีคัรตะแล้ว และกำลังเสด็จมาคืนนี้เพื่อทำศึกกับเรา พร้อมชาวแคว้นและกองทัพทั้งสิ้นอันน่าเกรงขามของพระองค์ ในหมู่ไพร่พลนั้น บุรุษผู้นี้คงเป็นนักรบผู้มีเดชานุภาพยิ่ง ออกนำหน้าเพื่อพิชิตเรา; และอาจเป็นไปได้ด้วยว่า ผู้นี้คือพระราชามัตสยะเอง”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights prudent judgment under uncertainty: in warfare one must assess possibilities without rash certainty, recognizing that a formidable opponent may be led by an exceptional champion—or even the king himself—requiring readiness and restraint.
A sudden approach of a powerful figure is interpreted as possibly the vanguard of the Matsya forces returning after defeating the Trigartas, or even King Virāṭa himself coming at night with his full army to engage in battle.