Shloka 3
Virāṭa Rescued from Suśarmā; Night Battle and Royal Gratitude (विराटमोक्षणं सुशर्मवधाभिमुखं च)
भीमाश्च मत्तमातड्रास्तोमराड्कुशनोदिता: । ग्रामणीयै: समारूढा: कुशलैहस्तिसादिभि:,हाथियोंपर चढ़कर उन्हें चलानेमें कुशल श्रेष्ठ महावतोंद्वारा तोमरों और अंकुशोंकी मारसे आगे बढ़ाये हुए भयंकर और मतवाले गजराज दोनों ओरसे एक-दूसरेपर टूट पड़े। परस्पर शस्त्रोंका प्रहार करनेवाले हाथीसवारोंका वह कोलाहलपूर्ण भयंकर युद्ध रोंगटे खड़े कर देनेवाला एवं महासंहारकारी था
bhīmāś ca mattamātaṅgāḥ tomarāṅkuśanoditāḥ | grāmaṇīyaiḥ samārūḍhāḥ kuśalair hastisādibhiḥ ||
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— ด้วยแรงกระตุ้นจากการฟาดด้วยหอกและการจิ้มด้วยตะขอควาญช้าง ช้างศึกผู้เกรียงไกรซึ่งกำลังตกมัน—มีนายควาญช้างชั้นยอดและนักรบขี่ช้างผู้ชำนาญควบคุม—พุ่งเข้าหากันจากทั้งสองฝ่ายและปะทะกันอย่างรุนแรง ครั้นเหล่านักรบขี่ช้างฟาดฟันกันด้วยอาวุธ เสียงอึกทึกของศึกช้างนั้นก็น่าสะพรึงกลัว ชวนให้ขนลุก และก่อมหาวินาศได้—เพราะเมื่อฝีมือศึกถูกผูกเข้ากับความเดือดดาล สงครามย่อมกลายเป็นพลังทำลายล้างอย่างไม่เลือกหน้าโดยฉับพลัน
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the ethical peril of war: even disciplined expertise (skilled riders, controlled elephants) can become catastrophic when combined with rage and force, leading to indiscriminate slaughter and terror.
Two opposing sides deploy musth elephants. Driven forward with lances and goads and mounted by expert riders, the elephants collide from both sides, and the mounted warriors exchange weapon-strikes amid a deafening, frightening melee.