Shloka 5
त्रिगर्त-मात्स्य-संग्रामः
The Trigarta–Matsya Engagement at Twilight
(तत: शब्दो महानासीद् रेणुश्व दिवमस्पृशत् | शड्खदुन्दुभिघोषश्न भेरीणां च महास्वन: ।।
tataḥ śabdo mahān āsīd reṇuś ca divam aspṛśat | śaṅkha-dundubhi-ghoṣaś ca bherīṇāṃ ca mahāsvanaḥ || gavāśva-ratha-nāgānāṃ narāṇāṃ ca padātinām | evaṃ taiḥ saha abhiniryāya matsyarājasya go-dhane | trigartair galahāmāṇe tu gopālāḥ pratyasedhayan || atha trigartā bahavaḥ parigṛhya dhanaṃ bahu | parikṣipya hayaiḥ śīghrair rathavrātaiś ca bhārata | gopālān pratyayudhyanta raṇe kṛtvā jaye dhṛtim || te hanyamānā bahubhiḥ prāsa-tomara-pāṇibhiḥ | gopālā gokule bhaktā vārayāmāsur ojasā | paraśvadhaiś ca musalaiḥ bhindipālaiś ca mudgaraiḥ || gopālāḥ karṣaṇaiḥ śinraiḥ jaghnur aśvān samantataḥ | te hanyamānāḥ saṃkruddhās trigartā rathayodhinaḥ | visṛjya śaravarṣāṇi gopīn vyadrāvayan raṇe || tato javena mahatā gopaḥ puram athāvrājat | sa dṛṣṭvā matsyarājaṃ ca rathāt praskandya kuṇḍalī ||
แล้วก็เกิดเสียงอื้ออึงกึกก้องยิ่งนัก; ฝุ่นจากพื้นดินฟุ้งขึ้นราวกับจะสัมผัสท้องฟ้า เสียงสังข์ เสียงดุนทุภี และเสียงกลองศึกใหญ่ดังกระหึ่มไปทั่วทุกทิศ เสียงโค ม้า รถศึก ช้าง และทหารราบแผ่ซ่านไปทุกด้าน ดังนี้พวกตรีคฤตพร้อมด้วยกองกำลังได้ยกออกไปโจมตีโคทรัพย์ของพระราชาแห่งมัตสยะ ครั้นพวกเขาจะต้อนฝูงโคไป เหล่าคนเลี้ยงโคก็เข้าขัดขวาง ต่อมาเหล่าตรีคฤตซึ่งมีจำนวนมากได้ยึดทรัพย์เป็นอันมาก แล้วล้อมไว้ด้วยม้าเร็วและหมู่รถศึก ตั้งใจมั่นในชัยชนะ เข้ารบกับคนเลี้ยงโคในสนามรบ แม้ถูกโจมตีด้วยหอกและทวนจากนักรบมากมาย คนเลี้ยงโคผู้ภักดีต่อคอกโคก็ยังต้านไว้ด้วยกำลัง ด้วยขวาน กระบอง ภินทิปาล คทา และอาวุธประหลาดชื่อ ‘กรฺษณ’ พวกเขาฟันฟาดม้าศัตรูให้ล้มลงรอบด้าน ครั้นถูกตีจนบาดเจ็บและเดือดดาล พวกตรีคฤตผู้ชำนาญการรบด้วยรถศึกก็ระดมยิงธนูเป็นห่าฝน ขับไล่คนเลี้ยงโคออกจากสนามรบ แล้วคนเลี้ยงโคผู้สวมต่างหูคนหนึ่งก็เร่งไปยังนครด้วยความเร็วใหญ่ ครั้นเห็นพระราชาแห่งมัตสยะก็โดดลงจากรถศึกเพื่อกราบทูลเหตุการณ์
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage highlights civic and ethical duty: protecting communal wealth (cattle) and resisting unjust seizure. The cowherds’ steadfastness shows loyalty to one’s charge and the social importance of safeguarding livelihoods, while the raiders’ aggression illustrates adharma expressed as predatory violence.
The Trigartas launch a raid on King Virāṭa’s cattle, creating a massive battlefield commotion. The cowherds initially resist with improvised and standard weapons, even striking down horses, but the Trigartas retaliate with arrow-showers and rout them. A cowherd then rushes to the city to inform the Matsya king.