Shloka 20
द्रौपद्याः भीमसेन-प्रबोधनम्
Draupadī Awakens Bhīmasena
(यस्य चार्द्रस्य वृक्षस्य शीतच्छायां समाश्रयेत् । न तस्य पर्ण द्रुह्मेत पूर्ववृत्तमनुस्मरन् ।। “जिस हरे-भरे वृक्षकी शीतल छायाका आश्रय लेकर रहा जाय, उसके किसी एक पत्तेसे भी द्रोह नहीं करना चाहिये। उसके पहलेके उपकारोंको सदा याद रखकर उसकी रक्षा करनी चाहिये'। इज्धितज्ञः स तु भ्रातुस्तृष्णीमासीद् वृकोदर: ।। भीमस्य तु समारम्भं दृष्टवा राज्ञश्न चेष्टितम् । द्रौपद्यभ्यधिकं क्रुद्धा प्रारुवत् सा पुन: पुनः ।। कीचकेनानुगमनात् कृष्णा ताम्रायतेक्षणा ।) तब भाईके संकेतको समझनेवाले भीमसेन उस समय चुप हो गये। भीमके उस क्रोधको तथा राजा युधिष्ठिरकी शान्तिपूर्ण चेष्टाको देखकर द्रौपदी अधिक कुद्ध हो उठी। कीचकके पीछा करनेसे कृष्णाकी आँखें रोषसे लाल हो रही थीं। वह खीझके कारण बार- बार रोने लगी। सा सभाद्वारमासाद्य रुदती मत्स्यमब्रवीत् । अवेक्षमाणा सुश्रोणी पतींस्तान् दीनचेतस:,इधर सुन्दर कटियप्रान्तवाली द्रौपदी राजसभाके द्वारपर आकर अपने दीन हृदयवाले पतियोंकी ओर देखती हुई मत्स्यनरेशसे बोली
yasya cārdrasya vṛkṣasya śītacchāyāṃ samāśrayet | na tasya parṇa-druhmet pūrvavṛttam anusmaran ||
“ผู้ใดอาศัยร่มเงาเย็นของต้นไม้เขียวชอุ่ม ย่อมไม่ควรทรยศต่อต้นไม้นั้น แม้เพียงทำร้ายใบไม้สักใบเดียว; เมื่อระลึกถึงคุณความดีที่เคยเกื้อกูล ก็พึงพิทักษ์รักษามันไว้” ครั้นเข้าใจสัญญาณของพี่น้อง วฤโกทร (ภีมะ) ก็สงบนิ่งอยู่ในขณะนั้น เมื่อเทราปทีเห็นความพร้อมจะลงมือของภีมะ และเห็นกิริยาสงบของพระเจ้ายุธิษฐิระ นางยิ่งเดือดดาล; เพราะกีจกะติดตามไม่เลิก ดวงตานางแดงฉานด้วยโทสะ และด้วยความคับแค้นนางจึงร่ำไห้ครั้งแล้วครั้งเล่า แล้วนางมาถึงประตูท้องพระโรง ร้องไห้ไปพลาง เหลียวมองเหล่าสวามีผู้มีใจหม่นหมองไปพลาง แล้วกราบทูลต่อพระราชาแห่งมัตสยะ (วิราฏ)
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
One must not betray a benefactor or protector after receiving shelter and benefit from them; even minimal harm is unethical. The verse frames gratitude as a dharmic obligation: remembering past help (pūrvavṛtta) should lead to active protection rather than exploitation.
In the Virāṭa-parvan context, the saying functions as a moral restraint: while living under another’s protection (like taking shade under a tree), one should not act treacherously toward that host. It supports the Pandavas’ need for restraint and careful conduct during their incognito stay.