Shloka 5
बृहन्नडाप्रवेशः — Bṛhannadā’s Entry into Virāṭa’s Assembly
सम्प्राप्प राजानममित्रतापनं ततोडब्रवीन्मेघभमहौघनि:स्वन: । वैश्यो5स्मि नाम्नाहमरिष्टनेमि- गोसंख्य आसं कुरुपुड्रवानाम्,शत्रुओंको संताप देनेवाले राजा विराटके निकट पहुँचकर सहदेव मेघोंकी घनघोर घटाके समान गम्भीर स्वरमें बोले--“महाराज! मैं वैश्य हूँ। मेरा नाम अरिष्टनेमि है। नृपश्रेष्ठ! मैं कुरुवंशशिरोमणि पाण्डवोंके यहाँ गौओंकी गणना तथा देखभाल करता रहा हूँ। अब आपके यहाँ रहना चाहता हूँ; क्योंकि राजाओंमें सिंहके समान पाण्डव कहाँ हैं? यह मैं नहीं जानता। बिना काम किये जीविका चल नहीं सकती और आपके सिवा दूसरा कोई राजा मुझे पसंद नहीं है”
samprāpya rājānam amitra-tāpanaṁ tato ’bravīn megha-bhā mahaugha-niḥsvanaḥ | vaiśyo ’smi nāmnāham ariṣṭanemi-go-saṅkhyā āsam kuru-puṇḍravānām ||
ครั้นเข้าเฝ้าพระเจ้าวิราฏ ผู้เผาผลาญศัตรู สหเทวะก็กล่าวด้วยสุรเสียงหนักแน่นดุจเสียงคำรามแห่งเมฆครึ้ม—“ข้าแต่มหาราช ข้าพระองค์เป็นไวศยะ นามว่า อริษฏเนมิ พระองค์ผู้เป็นนฤปश्रेष्ठ ในหมู่กุรุ–ปาณฑพ ข้าพระองค์เคยทำหน้าที่นับจำนวนโคและดูแลฝูงโค บัดนี้ปรารถนาจะพำนักรับใช้ใต้พระบารมีของพระองค์ เพราะข้าพระองค์ไม่รู้ว่าปาณฑพผู้ดุจราชสีห์อยู่ ณ ที่ใด ชีวิตย่อมดำรงมิได้หากไร้การงาน และนอกจากพระองค์แล้ว มิได้มีพระราชาองค์ใดเป็นที่พอใจแก่ข้าพระองค์”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse underscores dharma through honest livelihood and appropriate service: one should not live without work, and even in adversity (disguise/exile) one maintains dignity by seeking rightful employment and speaking respectfully to authority.
During the Pāṇḍavas’ incognito year, Sahadeva approaches King Virāṭa and, using the assumed identity ‘Ariṣṭanemi,’ requests a position as a cattle-accountant and caretaker, presenting his qualifications and praising the king while concealing his true status.