Previous Verse
Next Verse

Shloka 6

Puṣkara-Tīrtha-Māhātmya and the Phala of Pilgrimage

Nārada–Yudhiṣṭhira; Pulastya–Bhīṣma Transmission

वन॑ तु तदभूत्‌ तेन हीनमक्लिष्टकर्मणा । कुबेरेण यथा हीन वन चैत्ररथं तथा,अनायास ही महान्‌ कर्म करनेवाले अर्जुनके बिना वह वन उसी प्रकार शोभाशून्य-सा हो गया, जैसे कुबेरके बिना चैत्ररथ वन

vanaṁ tu tad abhūt tena hīnam akliṣṭa-karmāṇā | kuberaṇa yathā hīnaṁ vanaṁ caitrarathaṁ tathā ||

ไวศัมปายนะกล่าวว่า “เมื่อขาดเขา—ผู้กระทำกิจไม่รู้เหน็ดเหนื่อย—ป่านั้นก็ราวกับสูญสิ้นรัศมี ดุจพงไพรไจตรรถเมื่อไร้ท้าวกุเบรย่อมดูหม่นลง ฉันใด ป่านั้นเมื่อไร้อรชุนก็แลดูว่างเปล่าและไร้ความงาม ฉันนั้น”

वनम्the forest
वनम्:
Karta
TypeNoun
Rootवन
FormNeuter, Nominative, Singular
तुbut/indeed
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
तत्that (forest/that one)
तत्:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormNeuter, Nominative, Singular
अभूत्became/was
अभूत्:
TypeVerb
Rootभू
FormAorist (simple past), 3rd, Singular, Parasmaipada
तेनby him/with him
तेन:
Karana
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine/Neuter, Instrumental, Singular
हीनम्devoid of/without
हीनम्:
TypeAdjective
Rootहीन
FormNeuter, Nominative, Singular
अक्लिष्टकर्मणाby the unwearied-in-action (one)
अक्लिष्टकर्मणा:
Karana
TypeAdjective
Rootअक्लिष्टकर्मन्
FormMasculine, Instrumental, Singular
कुबेरॆणby Kubera
कुबेरॆण:
Karana
TypeNoun
Rootकुबेर
FormMasculine, Instrumental, Singular
यथाas/just as
यथा:
TypeIndeclinable
Rootयथा
हीनम्devoid of/without
हीनम्:
TypeAdjective
Rootहीन
FormNeuter, Nominative, Singular
वनम्the forest
वनम्:
Karta
TypeNoun
Rootवन
FormNeuter, Nominative, Singular
चैत्ररथम्Chaitraratha (forest/grove)
चैत्ररथम्:
Karta
TypeProperNoun
Rootचैत्ररथ
FormNeuter, Nominative, Singular
तथाso/likewise
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
A
Arjuna
K
Kubera
C
Caitraratha forest

Educational Q&A

The verse teaches that excellence in character and steadfast action (‘akliṣṭa-karmā’) has a sustaining, beautifying effect on the world; when such a person is absent, even a naturally splendid place feels diminished—highlighting the ethical value of responsible presence and service.

The narrator describes the forest’s changed atmosphere after Arjuna is no longer there: it seems bereft and less radiant, likened to Kubera’s celebrated Caitraratha grove if Kubera himself were absent.