Adhyaya 77
नलस्य पुष्करजयो द्यूते (Nala’s Victory over Puṣkara in the Dice-Game)
Upa-parva: Nalopākhyāna (The Tale of Nala and Damayantī)
Bṛhadaśva narrates that after remaining away for a month, Nala (the Naiṣadha king) summons Bhīma and travels with a modest retinue toward Niṣadha. He approaches Puṣkara and announces a renewed engagement in dice, asserting he has amassed wealth again and proposing high stakes—explicitly including life as a wager—while also offering an alternative of martial resolution if gaming is refused. Puṣkara responds with derisive confidence and provocative speech, including disparagement tied to Damayantī. Nala, angered, restrains immediate violence and proceeds to the formal contest. The dice-game is conducted, and Nala decisively defeats Puṣkara, winning back kingdom and treasury and overcoming the earlier loss. After victory, Nala articulates a key clarification: the earlier defeat was not truly Puṣkara’s merit but attributed to Kali’s influence; he refuses to impute another’s fault to Puṣkara. Nala then releases Puṣkara’s life, reaffirms fraternal ties, and sends him back to his own city with honor. Puṣkara offers benedictions, departs with his people, and Nala re-enters his capital, pacifies the citizens, and restores stable governance.
Chapter Arc: स्नान-शुद्धि के बाद राजा नल (बाहुक-वेष में) विदर्भ-नरेश भीम के सम्मुख विनीत भाव से उपस्थित होते हैं; कुण्डिनपुर में ध्वजा-पताकाओं से सजा उत्सव-सा वातावरण है। → भीम नल को पुत्रवत् अपनाकर आदर देता है, दमयन्ती भी पिता को प्रणाम करती है; पर भीतर-भीतर पहचान, लज्जा, और बीते दुःखों की स्मृति—सब मिलकर एक अनकहा तनाव रचते हैं। साथ ही ऋतुपर्ण के आगमन/प्रस्थान का प्रसंग उठता है, क्योंकि वही बाहुक को साथ लाया था और अब अपने देश लौटने को उद्यत है। → राजा ऋतुपर्ण दमयन्ती-सहित राजपरिवार के सत्कार और नगर-उत्सव का समाचार सुनकर हर्षित होता है; नल-दमयन्ती के पुनर्मिलन की छाया में ऋतुपर्ण के ‘स्वदेशगमन’ का निर्णायक क्षण आता है—अतिथि-धर्म और कृतज्ञता के बीच विदाई का विधान तय होता है। → भीम द्वारा नगर की शोभा-वृद्धि, देवालयों की सजावट-पूजा, और अतिथियों का यथायोग्य सत्कार सम्पन्न होता है; ऋतुपर्ण को सम्मानपूर्वक विदा करने की तैयारी बनती है और संबंधों को ‘सखा-सम्बन्धी’ की मर्यादा में स्थिर किया जाता है। → ऋतुपर्ण के लौटते ही बाहुक/नल के रहस्य, कृतज्ञता-ऋण, और आगे के जीवन-निर्णयों (राज्य-प्राप्ति, पुनर्स्थापन) की अगली कड़ी के लिए कथा द्वार खोल देती है।
Shlokas
Verse 1
हि >> आय न () हि 7 आय सप्तसप्ततितमो<ध्याय: नलके प्रकट होनेपर विदर्भनगरमें महान् उत्सवका आयोजन
ฤๅษีพรหทัศวะกล่าวว่า—ครั้นราตรีนั้นล่วงไปแล้ว พระราชานลผู้ทรงแต่งองค์ด้วยฉลองพระองค์และเครื่องประดับของพระองค์เอง เสด็จพร้อมด้วยนางทมยันตี ธิดาแห่งวิทรรภะ ไปเฝ้าพระเจ้าภีม ผู้เป็นเจ้าแห่งแผ่นดิน ณ กาลอันสมควร
Verse 2
ततो5भिवादयामास प्रयत: श्वशुरं नल: । ततो<5नु दमयन्ती च ववन्दे पितरं शुभा,स्नानादिसे पवित्र हुए राजा नलने विनीतभावसे श्वशुरको प्रणाम किया। तत्पश्चात् शुभलक्षणा दमयन्तीने भी पिताकी वन्दना की
แล้วพระนลผู้สำรวมกายใจได้ถวายบังคมพระสัสสุระด้วยความนอบน้อม ครั้นแล้วนางทมยันตีผู้มีลักษณะเป็นมงคลก็กราบบิดาของตนด้วยความเคารพ
Verse 3
तं॑ भीम: प्रतिजग्राह पुत्रवत् परया मुदा । यथाहँ पूजयित्वा च समाश्चासयत प्रभु:
พระเจ้าภีมทรงรับพระนลด้วยปีติยิ่ง ประหนึ่งรับโอรสของตน ครั้นทรงบูชาต้อนรับตามควรแล้ว พระมหาราชาผู้ทรงอานุภาพก็ทรงปลอบประโลมให้คลายกังวล
Verse 4
नलेन सहितां तत्र दमयन्तीं पतिव्रताम् । राजा भीमने बड़ी प्रसन्नताके साथ नलको पुत्रकी भाँति अपनाया और नलसहित पतिव्रता दमयन्तीका यथायोग्य आदर-सत्कार करके उन्हें आश्वासन दिया || ३ $ ।।
พระราชานลทรงรับการบูชาต้อนรับนั้นตามพิธี แล้วพระองค์ผู้เป็นนรश्रेष्ठก็ทรงตอบแทนด้วยการเคารพและอุปถัมภ์พระสัสสุระตามควร ครั้นประชาชนเห็นพระนลเสด็จมาถึงโดยสภาพดังนั้น ชาววิทรรภนครต่างปลาบปลื้มยินดี และทั่วทั้งนครก็บังเกิดเสียงโห่ร้องแห่งความปีติอันยิ่งใหญ่
Verse 5
परिचर्या स्वकां तस्मै यथावत् प्रत्यवेदयत् । ततो बभूव नगरे सुमहान् हर्षज: स्वनः
นางได้กราบทูลรายงานการปรนนิบัติที่ตนได้กระทำแก่เขาโดยชอบธรรม ครั้นแล้วทั่วพระนครก็บังเกิดเสียงโห่ร้องอันยิ่งใหญ่ อันเกิดจากความปีติยินดี
Verse 6
अशोभयच्च नगरं पताकाध्वजमालिनम्
พระนครถูกประดับประดาด้วยพวงมาลัยแห่งธงและฉัตรชัย กุณฑินี—ราชธานีแห่งกษัตริย์วิทรภะ—งามวิจิตรด้วยแถวธงและปฏากา ถนนหนทางถูกกวาดล้างอย่างดี พรมด้วยน้ำ แล้วตกแต่งด้วยดอกไม้ ณ ประตูเรือนของชาวเมืองทุกหลังได้โปรยกองดอกไม้ไว้เพื่อให้กลิ่นหอมแผ่ไปทั่ว
Verse 7
सिक्ता: सुमृष्टपुष्पाब्या राजमार्गा: स्वलंकृता: । द्वारि द्वारि च पौराणां पुष्पभड़: प्रकल्पित:
ถนนหลวงถูกพรมด้วยน้ำ กวาดอย่างประณีต และประดับด้วยดอกไม้อย่างงดงาม ณ ประตูเรือนของชาวเมืองทุกหลังได้จัดกองดอกไม้ไว้
Verse 8
अर्चितानि च सर्वाणि देवतायतनानि च । ऋतुपर्णोडपि शुभ्राव बाहुकच्छझिनं नलम्
เทวสถานทั้งปวงได้รับการบูชาโดยถูกต้องตามพิธี และพระราชาฤตุปรรณะผู้ประทับบนราชรถอันผ่องขาวก็ปรากฏรุ่งเรือง โดยมีนลผู้แฝงกายในนาม ‘พาหุกะ’ อยู่เคียงข้าง
Verse 9
तमानाय्य नलं राजा क्षमयामास पार्थिवम्,उन्होंने राजा नलको बुलवाकर उनसे क्षमा माँगी
พระราชาทรงให้เชิญนลมา แล้วทรงขอขมาจากพระมหากษัตริย์นั้น
Verse 10
सचतंकक्षमयामास हेतुभिरद्धिसम्मित: । स सत्कृतो महीपालो नैषध॑ं विस्मितानन:
พรหทัศวะกล่าวว่า—ด้วยเหตุผลอันมั่นคงและไตร่ตรองดีแล้ว เขาได้ปลอบประโลมจตังกะให้สงบลง ครั้นได้รับการยกย่องเช่นนั้น พระราชาแห่งนิษธะก็มีพักตร์พิศวงและสงบใจ ด้วยได้รับการต้อนรับตามสมควร
Verse 11
उवाच वाक्य तत्त्वज्ञो नैषधं वदतां वर: । बुद्धिमान् नलने भी अनेक युक्तियोंद्वारा उनसे क्षमा-याचना की। नलसे आदर-सत्कार पाकर वक्ताओंमें श्रेष्ठ एवं तत्त्वज्ञ राजा ऋतुपर्ण मुसकराते हुए मुखसे बोले-- ।।
ฤตุปรรณะกล่าวว่า—“ด้วยบุญวาสนา ท่านได้กลับมาพบภรรยาของตนอีกครั้ง” แล้วท่านก็แสดงความยินดีกับนล กษัตริย์แห่งนิษธะ ด้วยรอยยิ้มและถ้อยคำสุภาพ เปี่ยมด้วยไมตรีจิต
Verse 12
किंचित् तु नापराधं ते कृतवानस्मि नैषध । अज्ञातवासे वसतो मद्गृहे वसुधाधिप
พรหทัศวะกล่าวว่า—“โอ้กษัตริย์แห่งนิษธะ ผู้เป็นเจ้าแห่งแผ่นดิน! เมื่อท่านพำนักในเรือนของข้าโดยปิดบังตน ข้าได้ล่วงเกินท่านแม้เพียงเล็กน้อยหรือไม่?”
Verse 13
यदि वाबुद्धिपूर्वाणि यदि बुद्धयापि कानिचित् | मया कृतान्यकार्याणि तानि व्वं क्षन्तुमहसि,“उन दिनों यदि मैंने बिना जाने या जान-बूझकर आपके साथ अनुचित बर्ताव किये हों तो उन्हें आप क्षमा कर दें!
พรหทัศวะกล่าวว่า—“ไม่ว่าด้วยความไม่รู้ หรือแม้บางคราวด้วยความรู้ตัว หากข้าได้กระทำสิ่งใดอันไม่สมควรต่อท่าน ท่านพึงให้อภัยแก่การกระทำนั้นเถิด”
Verse 14
नल उवाच न मे5पराध॑ कृतवांस्त्वं स्वल्पमपि पार्थिव । कृते5डपि च न मे कोप: क्षन्तव्यं हि मया तव
นลกล่าวว่า—“ข้าแต่พระราชา ท่านมิได้ล่วงเกินข้าแม้เพียงเล็กน้อย และถึงจะมีสิ่งใดเกิดขึ้น ใจข้าก็มิได้มีโทสะเลย การให้อภัยท่านโดยสิ้นเชิงนั้นแลเป็นหน้าที่ของข้า”
Verse 15
पूर्व ह्ूपि सखा मे5सि सम्बन्धी च जनाधिप । अत ऊर्ध्व॑ तु भूयस्त्वं प्रीतिमाहर्तुमहसि,जनेश्वरर आप पहले भी मेरे सखा और सम्बन्धी थे और इसके बाद भी आपको मुझपर अधिक-से-अधिक प्रेम रखना चाहिये
นลกล่าวว่า “โอ้เจ้าแห่งหมู่มนุษย์ แต่ก่อนท่านก็เป็นทั้งสหายและญาติของเราอยู่แล้ว เพราะฉะนั้นนับแต่นี้ไปท่านพึงแสดงความเอ็นดูและไมตรีจิตต่อเราให้ยิ่งกว่าเดิม”
Verse 16
सर्वकामै: सुविहितै: सुखमस्म्युषितस्त्वयि | न तथा स्वगृहे राजन् यथा तव गृहे सदा
นลกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา ด้วยความสะดวกสบายทั้งปวงและความรื่นรมย์ที่จัดไว้เป็นระเบียบ ข้าพเจ้าได้อยู่เป็นสุขในความอุปถัมภ์ของท่าน โอ้พระราชา ความผาสุกที่ข้าพเจ้าได้รับในเรือนของท่านนั้น แม้ในเรือนของตนก็ไม่เคยได้เทียบเท่า”
Verse 17
इदं चैव हयज्ञानं त्वदीयं मयि तिष्ठति । तदुपाकर्तुमिच्छामि मन्यसे यदि पार्थिव । एवमुकक््त्वा ददौ विद्यामृतुपर्णाय नैषध:
นลกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา วิชาว่าด้วยม้านี้แท้จริงเป็นของท่าน มันคงอยู่กับข้าพเจ้าเสมือนของฝากรักษาไว้ หากท่านเห็นสมควร ข้าพเจ้าปรารถนาจะคืนให้ท่าน” ครั้นกล่าวดังนั้นแล้ว นล กษัตริย์แห่งนิษธะ ได้มอบอัศววิทยาแก่ฤตุปรณะ
Verse 18
सचतां प्रतिजग्राह विधिदृष्टेन कर्मणा | गृहीत्वा चाश्वह्नदयं राजन् भाज़ासुरिनृप:
เขารับไว้โดยชอบ ตามพิธีที่บัญญัติไว้ในกฎเกณฑ์ โอ้พระราชายุธิษฐิระ ครั้นได้ ‘หฤทัยแห่งม้า’ คือแก่นแท้แห่งอัศววิทยาแล้ว พระราชาฤตุปรณะก็สอน ‘หฤทัยแห่งลูกเต๋า’ คือเคล็ดลับแห่งการเล่นสกา แก่พระนล กษัตริย์แห่งนิษธะเป็นการตอบแทน แล้วจึงนำสารถีอีกคนหนึ่งติดตามไป และออกเดินทางกลับนครของตน
Verse 19
निषधाधिपतेश्वापि दत्त्वाक्षहददयं नृप: । सूतमन्यमुपादाय ययौ स्वपुरमेव ह
โอ้ยุธิษฐิระ ครั้นพระราชาฤตุปรณะได้มอบ ‘หฤทัยแห่งลูกเต๋า’ คือเคล็ดลับภายในแห่งการเล่นสกาแก่พระนล กษัตริย์แห่งนิษธะแล้ว ก็ยังนำสารถีอีกคนหนึ่งติดตามไป และเสด็จกลับสู่นครของพระองค์เอง
Verse 20
ऋतुपर्णे गते राजन् नलो राजा विशाम्पते । नगरे कुण्डिने काल॑ नातिदीर्घमिवावसत्,राजन! ऋतुपर्णके चले जानेपर राजा नल कुण्डिनपुरमें कुछ समयतक रहे। वह काल उन्हें थोड़े समयके समान ही प्रतीत हुआ
ข้าแต่พระราชา! ครั้นเมื่อฤตุปรณะเสด็จจากไปแล้ว พระนลราชา ผู้เป็นเจ้าแห่งไพร่ฟ้า ได้ประทับอยู่ ณ นครกุณฑินอยู่ชั่วระยะหนึ่ง แต่กาลนั้นมิได้ยืดยาวในความรู้สึกของพระองค์เลย ราวกับผ่านไปเพียงชั่วขณะเดียว
Verse 56
जनस्य सम्प्रहृष्टस्य नलं दृष्टवा तथा55गतम् । राजा नलने उस पूजाको विधिपूर्वक स्वीकार करके अपनी ओरसे भी श्वशुरका सेवा- सत्कार किया। तदनन्तर विदर्भनगरमें राजा नलको इस प्रकार आया देख हर्षोल्लासमें भरी हुई जनताका महान् आनन्दजनित कोलाहल होने लगा
เมื่อประชาชนเห็นพระนลราชาเสด็จมาดังนั้น ต่างปลาบปลื้มยินดี; ในนครวิทรภะจึงเกิดเสียงโห่ร้องอึกทึกอันบังเกิดจากความปีติยิ่งนัก พระนลทรงรับการบูชาที่ถวายแด่พระองค์ตามพิธี แล้วทรงตอบแทนด้วยการปรนนิบัติและต้อนรับพระสัสสุระอย่างสมควรตามธรรม
Verse 76
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें नलदमयन्तीसमागमविषयक छिह्त्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ วนปรวะ ตอนนโลปาขยานะ บทที่เจ็ดสิบเจ็ด อันว่าด้วยการกลับมาพบกันของพระนลและพระนางทมยันตี ก็สิ้นสุดลง
Verse 77
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि ऋतुपर्णस्वदेशगमने सप्तसप्ततितमो<ध्याय:
อิติ ในศรีมหาภารตะ วนปรวะ ภาคนโลปาขยานะ บทที่เจ็ดสิบเจ็ด ว่าด้วยการเสด็จกลับสู่แว่นแคว้นของพระฤตุปรณะ
Verse 86
दमयन्त्या समायुक्तं जहषे च नराधिप: । सम्पूर्ण देवमन्दिरोंकी सजावट और देवमूर्तियोंकी पूजा की गयी थी। राजा ऋतुपर्णने भी जब यह सुना कि बाहुकके वेषमें राजा नल ही थे और अब वे दमयन्तीसे मिले हैं
ครั้นพระนลผู้เป็นนราธิปได้กลับมารวมกับพระนางทมยันตี ก็ทรงแย้มสรวลด้วยความยินดี นครทั้งสิ้นประดับประดางดงาม เทวสถานทั้งหลายตกแต่งพร้อม และมีการบูชาพระเทวรูปทั่วทุกแห่ง อีกทั้งเมื่อพระฤตุปรณะทรงสดับว่า ผู้รับใช้ในคราบบาหุกนั้นแท้จริงคือพระนล และบัดนี้พระนลได้พบพระนางทมยันตีอีกครั้ง พระองค์ก็ทรงปีติยินดีอย่างยิ่ง
Frequently Asked Questions
Nala must choose between immediate violent retaliation after provocation versus a regulated resolution through agreed terms; after winning, he must decide whether to punish Puṣkara severely or to limit retribution and restore kinship norms.
The chapter models ethical closure: regain what was lost through composure and competence, but temper victory with restraint—distinguishing personal accountability from external causation and refusing to convert success into cruelty.
No explicit phalaśruti is stated in the provided passage; the implicit meta-function is exemplary—positioning Nala’s controlled victory and reconciliation as a didactic template within the larger exile discourse.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.