Adhyaya 7
Vidura’s Recall from Kāmyaka-vana and Reconciliation with Dhṛtarāṣṭra (विदुरानयनम् / क्षमायाचनम्)
Upa-parva: Vidurāgamana / Vidura–Dhṛtarāṣṭra Reconciliation Episode (Kāmyaka-vana context)
Vaiśaṃpāyana reports that after Vidura’s departure toward the Pandavas’ āśrama, Dhṛtarāṣṭra becomes acutely distressed, overwhelmed by remembrance of Vidura’s integrity and fraternal closeness. He collapses at the assembly threshold before the kings, regains consciousness, and instructs Saṃjaya to find Vidura and bring him back, stressing that Vidura had never wronged him and should not be lost due to the king’s own fault. Saṃjaya travels swiftly to Kāmyaka-vana, finds Yudhiṣṭhira seated with Vidura amid many brāhmaṇas and the Pandava brothers, and conveys Dhṛtarāṣṭra’s message. With Yudhiṣṭhira’s permission, Vidura returns to Gajāhvaya. Dhṛtarāṣṭra receives him with visible relief, confesses sleeplessness and bodily agitation caused by anxiety, embraces him, and asks forgiveness for angry speech. Vidura replies that he has already forgiven the offense, recognizing Dhṛtarāṣṭra as an elder, and articulates a dharmic disposition: righteous persons incline toward aiding the distressed without extended deliberation; he further states that he regards the sons of Pāṇḍu as he regards Dhṛtarāṣṭra’s own sons. The chapter closes with mutual appeasement and shared joy.
Chapter Arc: हस्तिनापुर के राजमहल में अज्ञानजनित मोह के अँधेरे में डूबा दुर्योधन शकुनि, कर्ण और दुःशासन को बुलाता है—पाण्डवों को वन में ही समाप्त करने का विचार उसके भीतर धधक रहा है। → विदुर के लौट आने और पाण्डवों के हितैषी होने की चर्चा दुर्योधन के भीतर ईर्ष्या और भय को और भड़काती है। कर्ण दुर्योधन के मनोभाव को भाँपकर क्रोध में आँखें फैलाकर शकुनि-दुःशासन पर तीखी दृष्टि डालता है और अपनी नीति/मत प्रकट करने को उद्यत होता है। → चारों की उग्र मंत्रणा निर्णायक रूप लेती है—वे रथों पर अलग-अलग चढ़कर, रोष और जोश से भरे, पाण्डव-वध के लिए वन की ओर कृतनिश्चय होकर निकल पड़ते हैं। → उनके प्रस्थान को दिव्य दृष्टि से जानकर लोकपूजित महर्षि कृष्णद्वैपायन व्यास स्वयं आते हैं और दुर्योधन सहित सबको रोकते हैं—राजनीतिक उन्माद पर धर्म-प्रज्ञा का अंकुश लगने लगता है। → व्यास का त्वरित आगमन और सिंहासनासीन दुर्योधन से संवाद का आरम्भ—अब प्रश्न यह है कि क्या दुर्योधन ऋषि-वचन से रुकेगा या हठ को और कठोर करेगा?
Shlokas
Verse 1
#2:8 #:23:.7 () हि २ 7 सप्तमो<्ध्याय: दुर्योधन
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ้ชนเมชยะ ครั้นทุรโยธนะได้ยินว่า วิดูระมาถึงแล้ว และพระราชาธฤตราษฏระได้ปลอบประโลมให้เขาสงบลง กษัตริย์ทุรโยธนะ—โอรสแห่งธฤตราษฏระ ผู้มีจิตเอนเอียงสู่อธรรม—ก็ร้อนรุ่มด้วยความทุกข์ระทมยิ่งนัก”
Verse 2
स सौबलेयमानाय्य कर्णदुःशासनौ तथा । अब्रवीद् वचन राजा प्रविश्याबुद्धिजं तम:,उसने शकुनि, कर्ण और दुःशासनको बुलाकर अज्ञानजनित मोहमें मग्न हो इस प्रकार कहा--
เขาเรียกศะกุนิผู้เป็นโอรสแห่งสุบาละ พร้อมทั้งกรรณะและทุศาสนะมา แล้วกษัตริย์ผู้จมอยู่ในความมืดที่เกิดจากอวิชชา ก็กล่าวถ้อยคำดังนี้
Verse 3
एष प्रत्यागतो मन्त्रो धृतराष्ट्रस्य धीमत: । विदुर: पाण्डुपुत्राणां सुहृद् विद्वान् हिते रत:
“วิดูระ—เสนาบดีผู้ปราชญ์ของธฤตราษฏระ—กลับมาแล้ว เขาเป็นผู้รู้ เป็นมิตรแท้ของโอรสแห่งปาณฑุ และมุ่งมั่นอยู่เสมอในสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่พวกเขา”
Verse 4
यावदस्य पुनर्बुद्धिं विदुरो नापकर्षति । पाण्डवानयने तावन्मन्त्रयध्वं हित॑ं मम
“ตราบใดที่วิดูระยังไม่ชักจูงพระบิดาให้หันพระทัยกลับไปสู่การนำพวกปาณฑพมาที่นี่ พวกเจ้าจงปรึกษากันและให้คำแนะนำแก่เราว่าอะไรจึงจะเป็นประโยชน์แก่เราอย่างแท้จริง”
Verse 5
अथ पश्याम्यहं पार्थान् प्राप्तानिह कथंचन । पुन: शोषं गमिष्यामि निरम्बुर्निरवग्रह:,“यदि मैं किसी प्रकार पाण्डवोंको यहाँ आया देख लूँगा तो जलका भी परित्याग करके स्वेच्छासे अपने शरीरको सुखा डालूँगा
“หากไม่ว่าด้วยวิธีใดเราต้องเห็นเหล่าบุตรแห่งปฤถาเข้ามาถึงที่นี่ เราจักกลับไปสู่การทรมานตนให้แห้งเหือดอีกครั้ง—ละแม้แต่น้ำ ไร้การยับยั้ง—ปล่อยกายนี้ให้ร่วงโรยด้วยความสมัครใจ”
Verse 6
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत अरण्यपर्वमें विदुरप्रत्यागयमनविषयक छठा अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ วนปรวะ ภาคอรัณยปรวะ บทที่หกว่าด้วยการกลับมาของวิทุระก็สิ้นสุดลง “เราจะดื่มยาพิษ หรือผูกคอตาย หรือใช้ศัสตราวุธปลิดชีพตนเอง หรือแม้กระทั่งก้าวเข้าสู่กองเพลิงอันลุกโชน; เพราะเราไม่อาจทนเห็นปาณฑพกลับมารุ่งเรืองและงอกงามอีกในที่นี้ได้”
Verse 7
शकुनिरुवाच कि बालिशमतिं राजन्नास्थितो5सि विशाम्पते । गतास्ते समयं कृत्वा नैतदेवं भविष्यति
ศกุนิกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา ผู้เป็นเจ้าแห่งประชา ไฉนพระองค์จึงยึดถือความคิดดุจเด็กเล่า? ปาณฑพได้ทำสัตย์สัญญาแล้วจึงเข้าป่า; เรื่องจะไม่เป็นดังที่พระองค์คาด—พวกเขาจะไม่ผิดคำมั่นและกลับมาก่อนกำหนดเป็นอันขาด”
Verse 8
सत्यवाक्यस्थिता: सर्वे पाण्डवा भरतर्षभ | पितुस्ते वचन तात न ग्रहीष्यन्ति कहिचित्,भरतवंशशिरोमणे! सब पाण्डव सत्य वचनका पालन करनेमें संलग्न हैं। तात! वे तुम्हारे पिताकी बात कभी स्वीकार नहीं करेंगे
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ้ผู้ประเสริฐในวงศ์ภารตะ ปาณฑพทั้งปวงตั้งมั่นในสัจจะและสัตย์ปฏิญาณ บุตรเอ๋ย พวกเขาจะไม่ยอมรับถ้อยคำของบิดาเจ้าไม่ว่าในกรณีใด”
Verse 9
अथवाते ग्रहीष्यन्ति पुनरेष्यन्ति वा पुरम् । निरस्य समयं सर्वे पणो5स्माकं भविष्यति,अथवा यदि वे तुम्हारे पिताकी बात मान लेंगे और प्रतिज्ञा तोड़कर इस नगरमें आ जायूँगे तो हमारा व्यवहार इस प्रकार होगा
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “หรือไม่ พวกเขาอาจรับคำของบิดาเจ้า แล้วละทิ้งข้อตกลงแห่งกำหนดเวลาและกลับสู่เมืองอีกครั้ง; หากพวกเขาทั้งหมดสลัดทิ้งสัญญานั้นเสีย เดิมพันก็จะตกเป็นของเรา”
Verse 10
सर्वे भवामो मध्यस्था राज्ञश्छन्दानुवर्तिन: । छिद्रं बहु प्रपश्यन्त: पाण्डवानां सुसंवृता:,हम सब लोग राजाकी आज्ञाका पालन करते हुए मध्यस्थ हो जायँगे और छिपे-छिपे पाण्डवोंके बहुत-से छिद्र देखते रहेंगे
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “พวกเราทั้งหมดจักวางตนเป็นคนกลางดุจเป็นกลาง โดยภายนอกทำตามพระประสงค์ของพระราชา; แต่จะซ่อนตัวให้มิดชิด คอยจับตาหาช่องโหว่และจุดอ่อนของปาณฑพให้ได้มากมาย”
Verse 11
दुःशासन उवाच एवमेतन्महाप्राज्ञ यथा वदसि मातुल । नित्यं हि मे कथयतस्तव बुद्धिर्विरोचते
ทุษศาสนะกล่าวว่า “เป็นเช่นนั้นแท้จริง ท่านลุงผู้มีปัญญายิ่ง ดังที่ท่านกล่าว ทุกครั้งที่ท่านเอ่ยวาจา คำปรึกษาซึ่งออกจากปัญญาของท่านย่อมส่องสว่างแก่ข้าพเจ้าเสมอ และดูถูกต้องนัก”
Verse 12
कर्ण उवाच काममीक्षामहे सर्वे दुर्योधन तवेप्सितम् । ऐकमत्यं हि नो राजन् सर्वेषामेव लक्षये
กรรณะกล่าวว่า “ทุริโยธนะ พวกเราทุกคนมุ่งหมายให้ความปรารถนาที่เจ้าปรารถนาได้สำเร็จ โอ้พระราชา ในเรื่องนี้ข้าพเจ้าเห็นว่าพวกเราทั้งหมดมีความเห็นเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน”
Verse 13
नागमिष्यन्ति ते धीरा अकृत्वा कालसंविदम् | आगमिष्यन्ति चेन्मोहात् पुनर्यूतेन तान् जय
กรรณะกล่าวว่า “ชนผู้มั่นคงเหล่านั้นจะไม่มาที่นี่ก่อนจะทำตามสัญญาแห่งกาลเวลาให้ครบถ้วน แต่หากด้วยความหลงเขามาเสียก่อน ก็จงพิชิตเขาอีกครั้งด้วยการเล่นสกา (ลูกเต๋า)”
Verse 14
वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु कर्णेन राजा दुर्योधनस्तदा । नातिदृष्टमना: क्षिप्रमभवत् स पराड्मुख:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ้ชนเมชัย เมื่อกรรณะกล่าวดังนั้นแล้ว ในกาลนั้นพระเจ้าทุริโยธนะมิได้ยินดีนัก เขารีบผินพระพักตร์ไป แสดงความไม่พอใจและถอยห่าง”
Verse 15
उपलभ्य तत: कर्णो विवृत्य नयने शुभे । रोषाद् दुःशासनं चैव सौबलं च तमेव च
ครั้นรู้ความในใจนั้นแล้ว กรรณะก็โกรธจัด เบิกนัยน์ตาอันงามของตนกว้าง มองไปยังทุษศาสนะ สาวพละ (ศกุนิ) และทุริโยธนะผู้นั้นเอง
Verse 16
उवाच परमक्रुद्ध उद्यम्यात्मानमात्मना | अथो मम मतं यत् तु तन्निबोधत भूमिपा:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—ครั้นแล้วเขาถูกโทสะอันรุนแรงครอบงำ ปลุกเร้าปณิธานของตนด้วยเจตจำนงของตนเอง แล้วกล่าวว่า “โอ้เหล่าภูปาละทั้งหลาย จงฟังความเห็นของข้าในเรื่องนี้เถิด”
Verse 17
प्रियं सर्वे करिष्यामो राज्ञ: किड्करपाणय: । न चास्य शवनुमः स्थातु प्रिये सर्वे हमृतन्द्रिता:
“พวกเราทั้งหมดเป็นข้ารับใช้ของพระราชา—ประหนึ่งเป็นมือและแขนของพระองค์เอง ดังนั้นเราจักร่วมกันทำสิ่งที่เป็นที่พอพระทัย แต่เพราะถูกความเกียจคร้านครอบงำ เราจึงไม่อาจตั้งมั่นในการบรรลุพระประสงค์นั้นได้”
Verse 18
वयं तु शस्त्राण्यादाय रथानास्थाय दंशिता: । गच्छाम: सहिता हन्तुं पाण्डवान् वनगोचरान्
“ความเห็นของข้าคือ—ให้เราสวมเกราะ ขึ้นรถศึก ถืออาวุธ และยกไปพร้อมกันเพื่อสังหารเหล่าปาณฑพผู้พเนจรอยู่ในป่า”
Verse 19
तेषु सर्वेषु शान्तेषु गतेष्वविदितां गतिम् । निर्विवादा भविष्यन्ति धार्तराष्ट्रस्त्था वयम्
“เมื่อพวกเขาทั้งหมดถูกสังหารจนสงบลง และไปสู่คติอันไม่อาจรู้—คือปรโลก—แล้ว บุตรแห่งธฤตราษฏระและพวกเราก็จักพ้นจากข้อวิวาททั้งปวง”
Verse 20
यावदेव परिद्यूना यावच्छोकपरायणा: । यावम्मित्रविहीनाक्ष॒ तावच्छक्या मतं मम
“ตราบใดที่พวกเขาถูกความลำบากบั่นทอน ตราบใดที่จมอยู่ในความโศก และตราบใดที่ไร้มิตรและผู้เกื้อหนุน—ตามความเห็นของข้า ก็มีเพียงตราบนั้นเท่านั้นที่เราจะพิชิตพวกเขาได้ในสงคราม”
Verse 21
तस्य तदू् वचन श्रुत्वा पूजयन्त: पुनः पुनः । बाढमित्येव ते सर्वे प्रत्यूचु: सूतजं तदा
ครั้นได้ฟังถ้อยคำของเขาแล้ว ทุกคนก็ยกย่องสรรเสริญซ้ำแล้วซ้ำเล่า จากนั้นทั้งหมดจึงตอบบุตรสารถีว่า “บาฑัม—ดีนัก; ขอให้เป็นเช่นนั้นเถิด”
Verse 22
एवमुकक््त्वा सुसंरब्धा रथै: सर्वे पृथक्पृथक् । निर्ययु: पाण्डवान् हन्तुं सहिता: कृतनिश्चया:
ครั้นปรึกษากันดังนี้แล้ว เหล่าพวกเขาซึ่งเดือดดาลด้วยโทสะต่างขึ้นรถศึกของตนแยกกันไป แต่มีเจตนาเดียวกันและตั้งมั่นในปณิธาน จึงเคลื่อนออกจากนครพร้อมกัน มุ่งหมายจะสังหารเหล่าปาณฑพ
Verse 23
तान् प्रस्थितान् परिज्ञाय कृष्णद्वैपायन: प्रभु: । आजगाम विशुद्धात्मा दृष्टवा दिव्येन चक्षुषा
ครั้นทราบว่าเขาทั้งหลายออกเดินทางมุ่งสู่ป่า และได้เห็นเหตุทั้งปวงด้วยทิพยจักษุ ฤๅษีผู้ยิ่งใหญ่กฤษณะทไวปายนะวยาส ผู้มีจิตบริสุทธิ์ ก็รีบมาถึงที่นั่นโดยพลัน
Verse 24
प्रतिषिध्याथ तान् सर्वान् भगवॉल्लोकपूजित: । प्रज्ञाचक्षुषमासीनमुवाचा भ्येत्य सत्वरम्,उन लोकपूजित भगवान् व्यासने उन सबको रोका और सिंहासनपर बैठे हुए प्रज्ञाचक्षु धृतराष्ट्रके पास शीघ्र आकर कहा
ครั้งนั้นพระวยาสผู้เป็นที่สักการะของโลกได้ห้ามปรามพวกเขาทั้งหมด แล้วรีบเข้าไปหา ธฤตราษฏระผู้มีจักษุแห่งปัญญา ซึ่งประทับอยู่บนอาสนะ และกล่าวกับพระองค์
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns repairing harm caused by anger and authority: whether a ruler who has spoken harshly can ethically restore a wronged counselor, and whether the counselor should return without compromising loyalty to those currently under his protection.
The chapter frames forgiveness and aid to the distressed as markers of dharmic character: ethical persons prioritize compassionate response and reconciliation, while leaders must actively seek to correct relational damage to preserve moral order.
No explicit phalaśruti is stated here; the closure functions as narrative meta-commentary by showing the stabilizing consequence of kṣamā and mutual appeasement within the epic’s broader ethics of counsel, kinship, and governance.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.