Shloka 553
नलस्य बाहुकत्वेन ऋतुपर्णनगरप्रवेशः
Nala as Bāhuka enters Ṛtuparṇa’s city
गिरा नाश्वासयस्यद्य स्वां सुतामिव दु:ःखिताम् । “मेरे महायशस्वी स्वामी निषधराज नल गजराजकी-सी चालसे चलते हैं। वे बड़े बुद्धिमान, महाबाहु, अमर्षशील (दुःखको न सह सकनेवाले), पराक्रमी, धैर्यवान् तथा वीर हैं। क्या आपने कहीं उन्हें देखा है? गिरिश्रेष्ठ! मैं आपकी पुत्रीके समान हूँ और (पतिके वियोगसे बहुत ही) दुःखी हूँ। क्या आप व्याकुल होकर अकेली विलाप करती हुई मुझ अबलाको आज अपनी वाणीद्वारा आश्वासन न देंगे?”
bṛhadaśva uvāca |
girā nāśvāsayasy adya svāṃ sutām iva duḥkhitām |
"me mahāyaśasvī svāmī niṣadharāja nalas tu gajarājakīṃ cālaṃ calati |
sa buddhimān mahābāhur amarṣī parākramī dhairyavān tathā vīraḥ |
kvacid dṛṣṭas tvayā saḥ? giriśreṣṭha! ahaṃ tava putrīsadṛśī (asmi) pativiyogāt paramaduḥkhitā |
kim adya tvam ekākī vyākulā vilapantīṃ mām abalāṃ girā nāśvāsayiṣyasi?"
พรหทัศวะกล่าวว่า: “วันนี้ท่านจะไม่ปลอบประโลมสตรีผู้โศกเศร้านี้ด้วยวาจาของท่านดุจบุตรีของตนหรือ? ‘พระสวามีผู้ทรงเกียรติของข้าพเจ้า นล กษัตริย์แห่งนิษธะ เสด็จดำเนินด้วยลีลาองอาจดุจราชคชสาร ทรงปรีชาญาณ ทรงพละแขนใหญ่ ไม่อดทนต่อความอัปยศและความทุกข์ ทรงเดชกล้า มั่นคง และทรงวีรภาพ ท่านได้พบพระองค์ที่ใดบ้างหรือไม่? โอ ภูผาผู้ประเสริฐ! ข้าพเจ้าเป็นดุจธิดาของท่าน และทุกข์ระทมยิ่งเพราะพรากจากสวามี ขอสตรีผู้อ่อนแรงนี้ซึ่งร้อนรนและร่ำไห้อยู่ลำพัง จงได้รับถ้อยคำให้กำลังใจจากท่านในวันนี้เถิด’”
बृहृदश्च उवाच
Educational Q&A
The passage foregrounds compassion and the ethical duty to console the afflicted: speech should be used to steady those overwhelmed by grief, especially when they stand in a vulnerable, dependent position (abalā) and appeal as ‘like a daughter’ deserving protection and reassurance.
Within Bṛhadaśva’s narration of the Nala–Damayantī episode, Damayantī (quoted) pleads for reassurance and information about her lost husband Nala, praising his royal and heroic qualities and asking whether he has been seen anywhere, while addressing a ‘best of mountains’ as a witness or refuge in her loneliness.