Shloka 17
दमयन्त्याः अरण्यविहारः — Damayantī’s Passage through the Wilderness
तान् समीपगतानक्षानात्मानं च विवाससम् | पुण्यश्लोकस्तदा राजन् दमयन्तीमथाब्रवीत्,राजन्! उन पासोंको नजदीकसे जाते देख और अपने-आपको नग्नावस्थामें पाकर पुण्यश्लोक नलने उस समय दमयन्तीसे कहा--'सती साध्वी रानी! जिनके क्रोधसे मेरा ऐश्वर्य छिन गया, मैं क्षुधापीड़ित एवं दु:खित होकर जीवन-निर्वाहके लिये अन्नतक नहीं पा रहा हूँ और जिनके कारण निषधदेशकी प्रजाने मेरा सत्कार नहीं किया, भीरु! वे ही ये पासे हैं, जो पक्षी होकर मेरा वस्त्र लिये जा रहे हैं
tān samīpagatān akṣān ātmānaṁ ca vivāsasam | puṇyaślokas tadā rājan damayantīm athābravīt ||
ข้าแต่พระราชา ครั้นนละผู้มีเกียรติยศเห็นลูกเต๋าเหล่านั้นเคลื่อนเข้ามาใกล้ และรู้ว่าตนถูกปลดฉลองพระองค์แล้ว จึงกล่าวแก่ทมยันตีว่า— “โอพระนางผู้บริสุทธิ์ ผู้แสนหวาดหวั่น! เพราะความพิโรธของสิ่งเหล่านี้เอง ข้าจึงตกจากราชศรี บัดนี้ถูกความหิวและความทุกข์บีบคั้น จนหาแม้แต่อาหารประทังชีวิตก็ไม่ได้ และเพราะมัน ชาวนิษธะจึงไม่ถวายเกียรติแก่ข้าอีก ดูเถิด—ลูกเต๋าเดิมนั้นเอง บัดนี้แปลงเป็นนก หอบเอาฉลองพระองค์ของข้าไป”
बृहृदश्च उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the ethical danger of gambling and the way a single vice can unravel kingship, honor, and basic security. It also highlights how suffering can be traced to prior choices, urging vigilance (dharma) and restraint over destructive impulses.
In the Nala–Damayantī episode narrated by Bṛhadaśva, Nala sees the dice approaching and realizes he has been stripped of his clothing. He tells Damayantī that these are the same dice that caused his downfall—now appearing as birds and carrying away his garments—intensifying their hardship in exile.