Shloka 226
बुद्धया वीर्येण संयुक्त: श्रुेतेनाभिजनेन च । महाराज! आपने राजधर्मका वर्णन तो सुना ही होगा, जैसा मनुजीने कहा है। फिर क्रूर, मायावी, हमारे हितके विपरीत आचरण करनेवाले तथा अशान्तचित्तवाले दुरात्मा धृतराष्ट्रपुत्रोंका अपराध आप क्यों क्षमा करते हैं? पुरुषसिंह! आप बुद्धि, पराक्रम, शास्त्रज्ञान तथा उत्तम कुलसे सम्पन्न होकर भी जहाँ कुछ काम करना है, वहाँ अजगरकी भाँति चुपचाप क्यों बैठे हैं?
bhīmasena uvāca | buddhyā vīryeṇa saṃyuktaḥ śrutena abhijanena ca | mahārāja! āpane rājadharmakā varṇana to sunā hī hogā, yathā manujīne kahā hai | punaḥ krūra-māyāvinaḥ asmākaṃ hita-viparīta-ācāriṇaḥ aśānta-citta-vantaḥ durātmā dhṛtarāṣṭra-putrāṇāṃ aparādhaṃ bhavān kathaṃ kṣamate? puruṣa-siṃha! bhavān buddhi-parākrama-śāstrajñāna-uttama-kula-sampannaḥ san yatra kiñcit kartavyaṃ tatra ajagara iva tūṣṇīṃ-bhūtaḥ kutaḥ upaviśati?
ภีมะกล่าวว่า— “ข้าแต่มหาราช! พระองค์ทรงประกอบด้วยปัญญาและเดชานุภาพ มีความรู้ในคัมภีร์และชาติกำเนิดอันสูงส่ง พระองค์ย่อมได้สดับคำอธิบายว่าด้วยราชธรรมตามที่พระมนูตรัสไว้แล้ว ไฉนพระองค์จึงทรงให้อภัยความผิดของโอรสธฤตราษฏระ—ผู้โหดร้าย เจ้าเล่ห์ ประพฤติสวนทางต่อประโยชน์ของเรา จิตไม่สงบ และมีใจชั่ว? โอ้สิงห์ในหมู่มนุษย์! แม้ทรงมีวิจารณญาณ ความกล้าหาญ ความรู้ในศาสตรา และวงศ์ตระกูลอันประเสริฐ เหตุใดเมื่อมีการงานที่ต้องกระทำ พระองค์จึงทรงนิ่งเงียบดุจงูเหลือม?”
भीमसेन उवाच
Educational Q&A
Royal duty (rājadharma) requires active protection of justice and the welfare of one’s people; forgiving repeated, harmful wrongdoing out of passivity is portrayed as a failure of kingship, even when one has learning, lineage, and personal virtue.
Bhima confronts the addressed king (in the Pandava context, typically Yudhiṣṭhira), criticizing his continued forbearance toward Dhritarashtra’s sons. He invokes Manu’s authority on rājadharma and uses the ‘python-like silence’ metaphor to urge decisive action against the Kauravas’ hostile conduct.