Shloka 1
Yudhiṣṭhira’s Reproof and Vow-Logic: On Dice-Deception, Exile Terms, and the Governance of Anger
Adhyāya 35
अप. ऋा- [हुक है आम पजञ्चत्रिशोड्ध्याय: दुःखित भीमसेनका युधिष्ठिरको युद्धके लिये उत्साहित करना भीमसेन उवाच संधि कृत्वैव कालेन ह्ुन्तकेन पतत्त्रिणा । अनन्तेनाप्रमेयेण स्रोतसा सर्वहारिणा,भीमसेन बोले--महाराज! आप फेनके समान नश्वर, फलके समान पतनशील तथा कालके बन्धनमें बँधे हुए मरणधर्मा मनुष्य हैं तो भी आपने सबका अन्त और संहार करनेवाले, बाणके समान वेगवान, अनन्त, अप्रमेय एवं जलस्रोतके समान प्रवाहशील लंबे कालको बीचमें देकर दुर्योधनके साथ सन्धि करके उस कालको अपनी आँखोंके सामने आया हुआ मानते हैं
bhīmasena uvāca | sandhiṃ kṛtvaiva kālena hūntakena patattriṇā | anantenāprameyeṇa srotasā sarvahāriṇā ||
ภีมเสนกล่าวว่า “ข้าแต่มหาราช พระองค์ประหนึ่งได้ทำสัญญากับกาลเวลาเอง—กาลเวลานั้นดุจนกที่โผบินไม่หยุดยั้ง รวดเร็วและมิอาจต้านทาน ไร้ที่สุดและประมาณมิได้ และดุจกระแสน้ำในสายนทีที่พัดพาทุกสิ่งให้สูญไป แต่พระองค์กลับถือว่ากาลนั้นอยู่ต่อหน้าพระเนตรแล้ว จึงยอมประนีประนอมกับทุรโยธน์ด้วยเหตุนี้”
भीमसेन उवाच
Educational Q&A
Time (kāla) is swift, immeasurable, and inevitably carries all things away; therefore delaying righteous action through complacent compromise is ethically risky. Bhīma’s point is that a kṣatriya should not let the fleeting nature of life and the unstoppable flow of time become an excuse for inaction when justice demands resolve.
In the forest exile, Bhīma addresses Yudhiṣṭhira and criticizes a policy of conciliation with Duryodhana. Using vivid metaphors for Time—like a flying bird and an all-sweeping river—he urges Yudhiṣṭhira to recognize urgency and to be stirred toward decisive action rather than prolonged compromise.