Shloka 18
Dvaītavana: Brahmaghoṣa, Rṣi-saṅgha, and Baka Dālbhyā’s Upadeśa to Yudhiṣṭhira
तच्च राजन्नपश्यन्त्या: का शान्तिहंदयस्य मे | यत् ते भ्रातृन् महाराज युवानो मृष्टकुण्डला:,राजन्! आज वह सब न देखनेके कारण मेरे हृदयको क्या शान्ति मिलेगी? महाराज! आपके जिन भाइयोंको कानोंमें सुन्दर कुण्डल पहने हुए तरुण रसोइये अच्छे प्रकारसे बनाये हुए स्वादिष्ट अन्न परोसकर भोजन कराया करते थे, उन सबको आज वनमें जंगली फल-मूलसे जीवन-निर्वाह करते देख रही हूँ
tac ca rājann apaśyantyāḥ kā śāntir hṛdayasya me | yat te bhrātṝn mahārāja yuvāno mṛṣṭa-kuṇḍalāḥ ||
ข้าแต่พระราชา หากวันนี้ข้ามิได้เห็นพวกเขาแล้ว ดวงใจของข้าจะพบความสงบได้อย่างไร? ข้าแต่มหาราชา น้องชายหนุ่มของพระองค์เหล่านั้น—ผู้เคยสวมตุ้มหูแวววาว และเคยได้รับการปรนนิบัติด้วยอาหารโอชะที่พ่อครัวหนุ่มปรุงอย่างประณีต—บัดนี้ข้าเห็นพวกเขาดำรงชีพในพงไพรด้วยผลไม้ป่าและหัวรากไม้
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the moral and emotional weight of exile: true suffering is not only physical deprivation but the anguish of seeing loved ones fall from dignity and comfort into hardship. It evokes compassion and underscores endurance of dharma amid reversals of fortune.
A speaker laments that her heart cannot find peace when she witnesses (or cannot bear to witness) the king’s young brothers—formerly well-adorned and served fine meals—now living in the forest, surviving on wild fruits and roots.