Adhyaya 269
मārkaṇḍeya-ukta yuddha-vyūha-pratyavyūhaḥ (Battle Formations and Countermeasures in the Rāmopākhyāna)
Upa-parva: Mārkaṇḍeya-samvāda / Rāmopākhyāna (embedded heroic exemplum)
Mārkaṇḍeya describes the approach of multiple groups aligned with Rāvaṇa, including concealed and nocturnal hostile beings. Vibhīṣaṇa, characterized as knowledgeable in countering concealment, neutralizes the advantage of invisibility, enabling allied forces to strike effectively. Rāvaṇa, unable to tolerate the setback, advances with support and arranges a named formation; Rāma exits to meet him and establishes a counter-formation explicitly framed as a disciplined tactical response. The chapter then enumerates paired engagements: Rāma confronts Rāvaṇa; Lakṣmaṇa confronts Indrajit; Vibhīṣaṇa and Prahasta exchange volleys; and allied leaders (including Sugrīva and others) match opponents according to perceived threat. The battle intensifies into a wide-scale collision likened to primordial deity–anti-deity conflict, culminating in the convergence of powerful weapons that is said to distress the three worlds—an epic register underscoring the magnitude of the encounter.
Chapter Arc: जयद्रथ के वचनों को सुनते ही द्रौपदी का मुख क्रोध से दहक उठता है—लाल नेत्र, तनी भौंहें, और अपमान के विरुद्ध उठती हुई वाणी। → द्रौपदी जयद्रथ को मूढ़ और पापी कहकर धिक्कारती है—वह बताती है कि सज्जन तपस्वी और विद्वानों का आदर करते हैं, पर ‘श्वनर’ समान दुष्ट जन उनका उपहास करते हैं। जयद्रथ प्रत्युत्तर में स्वीकार करता है कि पाण्डव महाबली हैं, पर फिर भी भय दिखाकर द्रौपदी को वश में करने का दुस्साहस करता है। → द्रौपदी सत्य-प्रतिज्ञा का तेज प्रकट करती है—अपने पतियों के प्रति मन से भी अतिक्रमण न करने की शपथ के बल पर वह घोषणा करती है कि पाण्डव जयद्रथ को घसीटते हुए देखेगी; उसी क्षण जयद्रथ उसे वस्त्र के ऊपरी भाग से पकड़कर खींचता है, पर द्रौपदी के प्रतिरोध से वह ‘कटी जड़ वाले वृक्ष’ की भाँति गिर पड़ता है। → धौम्य ऋषि जयद्रथ को क्षत्रिय-धर्म की मर्यादा स्मरण कराते हैं—अविजित महारथियों के रहते स्त्री-अपहरण और बल-प्रयोग अधर्म है; वे चेताते हैं कि पाण्डवों (धर्मराज के अग्रणी) के सामने पड़कर वह अपने पाप का फल अवश्य पाएगा। → धौम्य पदातियों के बीच द्रौपदी के पीछे-पीछे चल पड़ते हैं—आगामी प्रतिशोध और पाण्डवों से जयद्रथ का सामना निकट आता है।
Shlokas
Verse 1
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! जयद्रथकी बात सुनकर द्रौपदीका सुन्दर मुख क्रोधसे तमतमा उठा, आँखें लाल हो गयीं, भौंहें टेढी होकर तन गयीं और उसने सौवीरराज जयद्रथको फटकारकर पुनः इस प्रकार कहा--,इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि द्रौपदीहरणपर्वणि अष्टषष्ट्यधिकद्धिशततमो< ध्याय: ।।
ไวศัมปายนะกล่าวว่า: “โอ้ชนเมชยะ ครั้นได้ฟังถ้อยคำของชัยทรถ ใบหน้างดงามของเทราปทีก็แดงฉานด้วยโทสะ ดวงตาแดงก่ำ คิ้วขมวดตึงโค้ง เธอจึงตำหนิชัยทรถ กษัตริย์แห่งเสาวีระ แล้วกล่าวต่อไปดังนี้”
Verse 2
यशस्विनस्तीक्षणविषान् महारथा- नभिन्रुवन् मूढ न लज्जसे कथम् | महेन्द्रकल्पान् निरतान् स्वकर्मसु स्थितान् समूहेष्वपि यक्षरक्षसाम्
“เจ้าคนเขลา! เจ้าจะไม่ละอายได้อย่างไรที่กล่าวดูหมิ่นเช่นนั้น? สามีของข้าคือเหล่าปาณฑพ ผู้มีเกียรติยศ เป็นมหารถะผู้ทรงพลัง ดุจมหินทราในฤทธานุภาพ ตั้งมั่นในหน้าที่ตามธรรม และยืนหยัดสู้ได้แม้ท่ามกลางหมู่ยักษ์และรากษส โทสะของพวกเขาน่ากลัวดุจอสรพิษพิษร้าย; เจ้าจะไม่อายได้อย่างไรที่เอ่ยถ้อยคำต่ำช้าต่อเกียรติของพวกเขา?”
Verse 3
न किंचिदीड्यं प्रवदन्ति पाप॑ वनेचरं वा गृहमेधिनं वा । तपस्विनं सम्परिपूर्णविद्यं भषन्ति हैवं श्वनरा: सुवीर
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—คนชั่วย่อมไม่กล่าวถ้อยคำอันควรสรรเสริญ ไม่ว่าผู้นั้นจะอยู่ป่าหรือครองเรือน หากเป็นตบะสวีและบริบูรณ์ด้วยวิชาแล้ว คนดีจะไม่เอ่ยวาจาอันไม่สมควรต่อเขาเลย โอ้ผู้กล้า! มีแต่มนุษย์ที่ดุจสุนัขเท่านั้นที่เห่าหอนเช่นนี้—ดังที่เจ้ากำลังทำอยู่
Verse 4
अहं तु मन्ये तव नास्ति कश्रि- देतादशे क्षत्रियसंनिवेशे । यस्त्वाद्य पातालमुखे पतन्तं पाणोौ गृहीत्वा प्रतिसंहरेत
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—เราคิดว่าในที่ชุมนุมแห่งกษัตริย์นักรบนี้ ไม่มีผู้ใดเป็นมิตรแท้ของเจ้าเลย ไม่มีญาติคนใดที่จะจับมือเจ้าไว้ในวันนี้ แล้วดึงเจ้ากลับมา ขณะเจ้ากำลังร่วงลงสู่ปากแห่งบาดาล
Verse 5
नागं प्रभिन्नं गिरिकूटकल्प- मुपत्यकां हैमवरतीं चरन्तम् । दण्डीव यूथादपसे धसि त्वं यो जेतुमाशंससि धर्मराजम्
เจ้าประหนึ่งคนที่มีเพียงไม้เท้าในมือ แล้วคิดจะขับไล่ช้างเจ้าป่าที่กำลังตกมัน—ใหญ่ดุจยอดเขา—ซึ่งท่องไปในหุบเขาหิมพานต์ ให้หลุดจากโขลงของมัน; ฉันใด เจ้าก็หลงคะนองคิดว่าจะพิชิตธรรมราชยุธิษฐิระฉันนั้น
Verse 6
बाल्यात् प्रसुप्तस्य महाबलस्य सिंहस्य पक्ष्माणि मुखाल्लुनासि । पदा समाहत्य पलायमान: क्रुद्धं यदा द्रक्ष्य्सि भीमसेनम्
ด้วยความเขลาเยาว์ เจ้ากำลังเตะและดึงขนที่ใบหน้าของสิงห์ผู้มีกำลังมหาศาลซึ่งหลับอยู่ในถ้ำของมัน แต่เมื่อใดที่เจ้าได้เห็นภีมเสนผู้ลุกขึ้นด้วยโทสะ เมื่อนั้นเจ้าจะหนีไปในทันที
Verse 7
महाबल घोरतर प्रवृद्धं जातं हरिं पर्वतकन्दरेषु । प्रसुप्तमुग्रं प्रपदेन हंसि यः क्रुद्धमायोत्स्यसि जिष्णुमुग्रम्ू
หากด้วยโทสะเจ้าปรารถนาจะประจัญบานกับอรชุน นักรบผู้เกรียงไกรน่าสะพรึง จงรู้เถิดว่าเจ้ากำลังกระทำสิ่งใด: เจ้ากำลังใช้เท้าเตะสิงห์อันดุร้ายทรงพลังยิ่ง—ผู้กำเนิดและเติบโตในถ้ำภูผา—ซึ่งบัดนี้กำลังหลับอยู่ ครั้นมันลุกขึ้นด้วยความพิโรธแล้ว จิษณุผู้ดุดันนั้นย่อมมิอาจต้านทานได้
Verse 8
कृष्णोरगौ तीक्ष्णमुखौ द्विजिह्नौ मत्त: पदा55क्रामसि पुच्छदेशे । यः पाण्डवाभ्यां पुरुषोत्तमाभ्यां जघन्यजाशभ्यां प्रयुयुत्ससे त्वम्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “หากเจ้าปรารถนาจะรบกับปาณฑพหนุ่มทั้งสอง—บุรุษผู้ประเสริฐ—จริงไซร้ จงรู้เถิดว่า ด้วยความทะนงจนคลุ้มคลั่ง เจ้าเสมือนเหยียบย่ำปลายหางของอสรพิษดำสองตัว ปากคม ลิ้นคู่ อัดแน่นด้วยพิษ การยั่วยุเช่นนี้ย่อมนำหายนะอันรวดเร็วและถึงตายมาให้”
Verse 9
यथा च वेणु: कदली नलो वा फलन्त्यभावाय न भूतये55त्मन: । तथैव मां तै: परिरक्ष्यमाणा- मादास्यसे कर्कटकीव गर्भम्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ดังไม้ไผ่ ต้นกล้วย และกก ออกผลมิใช่เพื่อความรุ่งเรือง หากเพื่อความพินาศของตนเอง; และดังปูตัวเมียอุ้มไข่ซึ่งกลับเป็นเหตุแห่งความตายของมัน—ฉันใดก็ดี เมื่อเจ้าคิดฉุดคร่าข้า ดรौปที ผู้ได้รับการคุ้มครองจากปาณฑพอยู่เสมอ เจ้าก็กำลังคว้าความพินาศของตนเองฉันนั้น”
Verse 10
जयद्रथ उवाच जानामि कृष्णे विदितं ममैतद् यथाविधास्ते नरदेवपुत्रा: । न त्वेवमेतेन विभीषणेन शक्या वयं त्रासयितुं त्वयाद्य
ชัยทรถกล่าวว่า “โอ้ กฤษณา ข้ารู้ดีอยู่แล้วว่าเหล่าโอรสกษัตริย์—สามีของเจ้า—เป็นเช่นไร แต่วันนี้เจ้าจะข่มขวัญพวกเราด้วยคำขู่และความน่ากลัวเช่นนี้ไม่ได้”
Verse 11
वयं पुन: सप्तदशेषु कृष्णे कुलेषु सर्वेडनवमेषु जाता: । षड्भ्यो गुणेभ्यो5भ्यधिका विहीनान् मन्यामहे द्रौपदि पाण्डुपुत्रान्
ชัยทรถกล่าวว่า “โอ้ กฤษณา พวกเราทั้งหมดเกิดในตระกูลสูงศักดิ์ อันนับอยู่ในสิบเจ็ดวงศ์อันทรงเกียรติ อีกทั้งเราถือว่ามีคุณวิเศษเพิ่มอีกหกประการ ดังนั้น โอ้ ดรौปที เราจึงเห็นบุตรแห่งปาณฑุด้อยกว่าเรา”
Verse 12
सा क्षिप्रमातिष्ठ गजं रथं वा न वाक्यमात्रेण वयं हि शक््या: । आशंस वा त्वं कृपणं वदन्ती सौवीरराजस्य पुन: प्रसादम्
ชัยทรถกล่าวว่า “จงขึ้นเดี๋ยวนี้—จะขึ้นช้างของข้าหรือรถศึกของข้าก็ตาม เรามิอาจถูกยับยั้งด้วยถ้อยคำล้วน ๆ หากไม่เช่นนั้น โอ้ กฤษณา เมื่อปาณฑพพ่ายแพ้ เจ้าจักคร่ำครวญด้วยเสียงอันน่าเวทนา แล้วกลับมาวอนขอพระกรุณาจากกษัตริย์แห่งเสาวีระอีกครั้ง”
Verse 13
द्रौपहुुवाच महाबला किंच्विह दुर्बलेव सौवीरराजस्य मताहमस्मि । नाहं प्रमाथादिह सम्प्रतीता सौवीरराजं कृपणं वदेयम्
เทราปทีกล่าวว่า—“แม้ข้าจะมีกำลังยิ่งใหญ่ แต่ ณ ที่นี้ ในสายตาแห่งกษัตริย์แห่งเสาวีระ ข้ากลับดูประหนึ่งอ่อนแอ ข้ามิได้ตกสู่สภาพนี้เพราะความผิดหรือความประมาทฉะนั้น ต่อให้ถูกบีบบังคับ ข้าก็มิอาจกล่าวถ้อยคำอันน่าเวทนาและลดตนต่อกษัตริย์แห่งเสาวีระได้”
Verse 14
यस्या हि कृष्णौ पदवीं चरेतां समास्थितावेकरथे समेतौ । इन्द्रोडपि तां नापहरेत् कथंचि- न्मनुष्यमात्र: कृपण: कुतोडन्य:
หาก “กฤษณะทั้งสอง”—คือพระกฤษณะและอรชุน—ยืนเคียงกันบนรถศึกคันเดียว ออกติดตามรอยนางแล้ว แม้แต่พระอินทร์ก็ไม่อาจฉกชิงเทราปทีไปได้ด้วยวิธีใด ๆ แล้วมนุษย์ผู้อาภัพอ่อนแรงอื่นใดจะมีสิทธิ์หวังได้อย่างไร?
Verse 15
यदा किरीटी परवीरघाती निध्नन् रथस्थो द्विषतां मनांसि | मदन्तरे त्वद्ध्वजिनीं प्रवेष्टा कक्ष दहन्नग्निरिवोष्णगेषु
ครั้นเมื่ออรชุนผู้สวมมงกุฎ ผู้พิฆาตวีรชนฝ่ายตรงข้าม ยืนอยู่บนรถศึก บดขยี้ขวัญกำลังใจแห่งกองทัพศัตรู แล้วบุกเข้าสู่กองทัพของเจ้าเพราะข้า เมื่อนั้นเขาจะเผาเจ้ากับไพร่พลให้เป็นเถ้าธุลี ดุจไฟฤดูร้อนเผาผลาญหญ้าแห้งและพงพุ่มฉะนั้น
Verse 16
जनार्दन: सान्धकवृष्णिवीरो महेष्वासा: केकयाश्नापि सर्वे | एते हि सर्वे मम राजपुत्रा: प्रह्ृष्टरूपा: पदवीं चरेयु:
พระชนารทนะ (พระกฤษณะ) พร้อมด้วยวีรชนแห่งอันธกะและวฤษณิ และเหล่าเจ้าชายแห่งเกกยะทั้งปวง—ล้วนเป็นมหาธนูศรทุกคน—คือผู้พิทักษ์ของข้า ราชบุตรเหล่านั้นจะเปี่ยมด้วยความยินดีและฮึกเหิม ออกติดตามรอยทางเพื่อค้นหาข้า
Verse 17
मौर्वीविसृष्टा: स्तनयित्नुघोषा गाण्डीवमुक्तास्त्वतिवेगवन्त: । हस्तं समाहत्य धनंजयस्य भीमा: शब्दं घोरतरं नदन्ति
ศรทั้งหลายที่ปล่อยจากสายคันธนู ส่งเสียงกึกก้องดุจเมฆคำราม พุ่งออกจากคันธนูกาณฑีวะด้วยความเร็วมหาศาล ครั้นกระทบมือของธนัญชัย ศรอันน่าสะพรึงเหล่านั้นก็เปล่งเสียงอันน่าหวาดหวั่นยิ่งกว่าเดิม
Verse 18
गाण्डीवमुक्तांश्न महाशरौघान् पतंगसड्घानिव शीघ्रवेगान् | यदा द्रष्टास्यर्जुनं वीर्यशालिनं तदा स्वबुद्धि प्रतिनिन्दितासि
ครั้นเมื่อเจ้าประจักษ์สายน้ำแห่งศรใหญ่ที่ปล่อยจากคันธนูกาณฑีวะ พุ่งฉับไวดุจฝูงตั๊กแตนโผบิน และเมื่อสายตาเจ้าตกต้องยังอรชุน ผู้รุ่งเรืองด้วยเดชกล้าอัศจรรย์ เมื่อนั้นเจ้าจะระลึกถึงกรรมอันผิดนี้ แล้วติเตียนปัญญาของตนเอง
Verse 19
सशड्खघोष: सतलत्रघोषो गाण्डीवधन्वा मुहुरुद्वहंश्व । यदा शरानर्पयिता तवोरसि तदा मनस्ते किमिवाभविष्यत्
เมื่ออรชุนผู้ทรงกาณฑีวะรุกมาพร้อมเสียงสังข์กึกก้องและเสียงกระทบของเครื่องสรรพาวุธ แล้วชักศรยกขึ้นปล่อยซ้ำแล้วซ้ำเล่า ปักลงบนอกของเจ้า—ครั้นนั้นจิตใจเจ้าจะเป็นฉันใด? จงใคร่ครวญข้อนี้ด้วย
Verse 20
गदाहस्तं भीममभिद्रवन्तं माद्रीपुत्रौ सम्पतन्तौ दिशश्व । अमर्षजं क्रोधविषं वमन्तौ दृष्टवा चिरं तापमुपैष्यसेड्धम
เจ้าคนต่ำ! เมื่อภีมเสนถือคทาพุ่งเข้ามา และโอรสแห่งมาทรี—นกุลกับสหเทวะ—โถมเข้าจากทุกทิศ พ่นพิษแห่งพิโรธอันเกิดจากความอัดอั้นใจ—เพียงเห็นพวกเขา เจ้าก็จะถูกเผาผลาญด้วยไฟแห่งความทุกข์ระทมไปอีกเนิ่นนาน
Verse 21
यथा वाहं नातिचरे कथंचित् पतीन् महाहान् मनसापि जातु | तेनाद्य सत्येन वशीकृतं त्वां द्रष्टास्मि पार्थ: परिकृष्पममाणम्
หากข้าหามีครั้งใดไม่—ไม่ว่าโดยประการใด แม้ในใจ—ที่ล่วงเกินสามีผู้ควรบูชาและทรงสิริมงคลของข้าแล้วไซร้ ด้วยอานุภาพแห่งสัจจวาจานั้น วันนี้ข้าจักได้เห็น: ปารถะ (ปาณฑพ) ปราบเจ้าให้อยู่ในอำนาจ แล้วลากเจ้าไปกับพื้นดิน
Verse 22
न सम्शभ्रमं गन्तुमहं हि शक्ष्ये त्वया नृशंसेन विकृष्यमाणा । समागताहं हि कुरुप्रवीरै: पुनर्वनं काम्यकमागतास्मि
เจ้าผู้โหดเหี้ยม! แม้เจ้าจะลากข้าไปด้วยกำลัง ข้าก็มิอาจตกอยู่ในความตระหนกพรั่นพรึง เพราะไม่นานข้าจักได้พบเหล่าวีรกุรุ—สามีของข้าและเหล่าปาณฑพนักรบ—แล้วข้าจักกลับมาพำนักในป่ากามยกะแห่งนี้อีกครั้ง
Verse 23
वैशम्पायन उवाच सा ताननुप्रेक्ष्य विशालनेत्रा जिघृक्षमाणानवभर्त्सयन्ती । प्रोवाच मा मा स्पृशतेति भीता धौम्यं प्रचुक्रोश पुरोहितं सा
ไวศัมปายนะกล่าวว่า ครั้นนางเห็นคนเหล่านั้นผู้กำลังจะเข้าจับกุมนาง นางผู้มีดวงตากว้างก็กล่าวตำหนิด้วยความหวาดหวั่นว่า “อย่า อย่าแตะต้องข้า!” แล้วนางจึงร้องเรียกพระปุโรหิตประจำตระกูล คือฤๅษีเธามยะ ด้วยเสียงดัง
Verse 24
जग्राह तामुत्तरवस्त्रदेशे जयद्रथस्तं समवाक्षिपत् सा | तया समाक्षिप्ततनु: स पाप: पपात शाखीव निकृत्तमूल:
ชยทรถคว้าชายผ้าส่วนบนของนางไว้; ดรौปทีสวนกลับผลักเขาจนกระเด็นล้มลง ด้วยแรงนั้น คนบาปผู้นั้นก็ทรุดลงดุจต้นไม้ที่ถูกตัดราก
Verse 25
इतनेमें ही जयद्रथने आगे बढ़कर द्रौपदीकी ओढ़नीका छोर पकड़ लिया, परंतु द्रौपदीने उसे जोरका धक्का दिया। उसका धक्का लगते ही पापी जयद्रथका शरीर जड़से कटे हुए वृक्षकी भाँति पृथ्वीपर गिर पड़ा ।।
แล้วนางก็ถูกจับกุมและลากไปด้วยแรงอันมหาศาล พระธิดาดรौปทีถอนใจยาวครั้งแล้วครั้งเล่า กฤษณาได้กราบแทบเท้าฤๅษีเธามยะ แต่เพราะถูกฉุดกระชาก นางจึงจำต้องขึ้นสู่รถศึกของชยทรถ
Verse 26
धौग्य उवाच नेयं शक्या त्वया नेतुमविजित्य महारथान् । धर्म क्षत्रस्य पौराणमवेक्षस्व जयद्रथ
เธามยะกล่าวว่า “ชยทรถเอ๋ย เจ้าไม่อาจพานางไปได้ หากยังมิได้พิชิตมหารถีทั้งหลายก่อน จงพิจารณาธรรมโบราณของกษัตริย์นักรบ (กษัตริยะ) เถิด—หากมิได้ชนะปาณฑพ เจ้าย่อมไม่มีสิทธิ์”
Verse 27
क्षुद्रे कृत्वा फल पापं त्वं प्राप्स्पसि न संशय: । आसाटद्य पाण्डवान् वीरान् धर्मराजपुरोगमान्,तू धर्मराज आदि वीर पाण्डवोंके सामने पड़नेपर इस खोटे कर्मका बुरा फल प्राप्त करेगा, इसमें संशय नहीं है
ด้วยการกระทำอันต่ำช้าและเป็นบาปนี้ เจ้าย่อมต้องได้รับผลชั่วอย่างแน่นอน—หาใช่มีข้อสงสัยไม่ จงไปเผชิญหน้ากับเหล่าปาณฑพผู้กล้า โดยมีธรรมราชยุธิษฐิระนำหน้า; ครั้นเจ้าไปอยู่ต่อหน้าพวกเขา ผลอันขมขื่นแห่งการกระทำคดเคี้ยวนี้จักตกต้องแก่เจ้าเป็นแน่
Verse 28
वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वा द्वियमाणां तां राजपुत्रीं यशस्विनीम् । अन्वगच्छत् तदा धौम्य: पदातिगणमध्यग:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ้ชนเมชยะ! ครั้นกล่าวดังนั้นแล้ว ธูมยะมุนีก็เดินตามหลังพระราชธิดาผู้มีเกียรติยศซึ่งถูกฉุดลากไป ในเวลานั้นท่านก้าวผ่านท่ามกลางหมู่ทหารราบ”
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to respond to concealed/irregular threats without abandoning regulated conduct: the narrative resolves it through a specialized countermeasure (removing concealment) followed by disciplined formation-based engagement rather than uncontrolled retaliation.
Order is a moral technology: leadership is shown as the capacity to translate danger into structured response—matching force with method, and maintaining collective protection through coordination rather than impulsive aggression.
No explicit phalaśruti appears in the provided verses; the meta-function is implicit—this episode serves as an exemplum within Mārkaṇḍeya’s narration, amplifying themes of disciplined leadership and the ethical management of conflict.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.